Özbekiston Respublikasi fanlar akademiyasining Qoraqalpoğiston bölimi

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 61–62-b. — ziyouz.com

Özbekiston Respublikasi fanlar akademiyasining Qoraqalpoğiston bölimi — Qoraqalpoğiston Respublikasidagi oliy ilmiy muassasa. Asosiy vazifasi tabiiy va ijtimoiy fanlar sohasida fundamental tadqiqotlarni rivojlantiriş hamda işlab çiqariş taraqqiyoti bilan bevosita boğliqbölgan i.t.larni amalga oşirişdan iborat. Qoraqalpoğistonda ilmiy tekşiriş işlarini muvofiqlaştiriş markazi hisoblanadi.

Qoraqalpoğistonda dastlabki ilmiy muassasa — Kompleks ilmiy tekşiriş instituti 1931 yil taşkil etilgan. 1939 yil bu in-t Qoraqalpoğiston XKS huzuridagi Til va adabiyot intiga aylantirildi. in-t 1947 yil Özbekiston FA tarkibiga kirdi va Qoraqalpoğiston iqtisodiyot va madaniyat ilmiy tekşiriş instituti deb nomlandi. 1957 yil in-t Kompleks ilmiy tekşiriş institutiga aylantirildi. 1959 yil uşbu in-t negizida Özbekiston FA ning Qoraqalpoğiston filiali taşkil etildi. 1991 yil filial Özbekiston FA ning Qoraqalpoğiston bölimiga aylantirildi. Tarkibida N.Dovqorayev nomidagi Til va adabiyot instituti (1959), Tarix, arxeologiya va etn. instituti (1992), Bioekologiya instituti (1994), Tabiiy fanlar kompleks instituti (1994), Orolböyi xalqlari ijtimoiyiqtisodiy muammolar instituti (1976— 2003 yillarda hisoblaş markazi), Botanika boği (1989), Asosiy kutubxonasi bor (2005).

Bölim ilmiy tekşiriş muassasalarida olib borilayotgan tadqiqotlarning asosiy yönalişlari: Orolböyi xalqlarining qadimiy davrdan bugungaça bölgan tarixi, arxeologiyasi, etn.si; qoraqalpoq xalqi etnogenezi va etnik tarixi, san'at, yozma va ogzaki tarixiy manbalarni örganiş; qoraqalpoq adabiyoti, tili va til tarixi, xalq oğzaki ijodiyoti; Orol dengizi havzasining tabiiy muhitga ta'siri, ekologik inqiroz oqibatlarini örganiş, biologik xilmaxillik muammolari; hududdagi tabiiy boyliklardan töğri va oqilona foydalanişning ilmiy asoslari, xom aşyo zaxiralari, tabiiy boyliklarni topiş va ulardan foydalanişning ilmiy asoslarini işlab çiqiş, yarimötkazgiç material va organik birikmalar asosida elektronikaning ayrim muammolarini örganiş, hudud şaroitida qayta tiklanuvçi noan'anaviy energiya turlaridan foydalaniş; Qoraqalpoğiston Respublikasining doimiy rivojlaniş dasturini, Orolböyi hududi ijtimoiyiqtisodiy jarayonlarining matematik modellarini işlab çiqiş. Bölim ilmiy xodimlari öz ilmiy yönalişlariga mos 33 mavzu böyiça iş olib boradi (2005).

Bölim ilmiy tekşiriş muassasalarida 140 ilmiy xodim, jumladan, Özbekiston FA ning 3 akad., 14 fan dri, 50 fan nomzodi işlaydi. 1960 yildan Bölimning «Axboroti» («Xabarşisi») naşr etiladi. Bölim olim va tadqiqotçilaridan M.Nurmuhamedov, S.Bahodirova, Q.Boyniyozov, S.Niyetullayev, S.Alliyorov, T.Mambetniyazov, A.Nasrullayev, M.Kalenderov, R.Yesemuratova, D.Qozoqboyev, A.Töraboyevlar turli davrlarda Beruniy nomidagi Özbekiston Davlat mukofotiga sazovor bölganlar. Özbekiston Respublikasi FAning Qoraqalpoğiston bölimi hay'ati raislari: M.Nurmuhamedov (1959—61), S.Kamolov (196196), Ç. Abdirov (199697), T.Yeşçanov (1997—2004); 2004 yildan N.K.Aimbetov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ФАНЛАР АКАДЕМИЯСИНИНГ ҚОРАҚАЛПОҒИСТОН БЎЛИМИ — Қорақалпоғистон Республикасидаги олий илмий муассаса. Асосий вазифаси табиий ва ижтимоий фанлар соҳасида фундаментал тадқиқотларни ривожлантириш ҳамда ишлаб чиқариш тараққиёти билан бевосита боғлиқбўлган и.т.ларни амалга оширишдан иборат. Қорақалпоғистонда илмий текшириш ишларини мувофиқлаштириш маркази ҳисобланади.

Қорақалпоғистонда дастлабки илмий муассаса — Комплекс илмий текшириш институти 1931 йил ташкил этилган. 1939 йил бу ин-т Қорақалпоғистон ХКС ҳузуридаги Тил ва адабиёт интига айлантирилди. ин-т 1947 йил Ўзбекистон ФА таркибига кирди ва Қорақалпоғистон иқтисодиёт ва маданият илмий текшириш институти деб номланди. 1957 йил ин-т Комплекс илмий текшириш институтига айлантирилди. 1959 йил ушбу ин-т негизида Ўзбекистон ФА нинг Қорақалпоғистон филиали ташкил этилди. 1991 йил филиал Ўзбекистон ФА нинг Қорақалпоғистон бўлимига айлантирилди. Таркибида Н.Довқораев номидаги Тил ва адабиёт институти (1959), Тарих, археология ва этн. институти (1992), Биоэкология институти (1994), Табиий фанлар комплекс институти (1994), Оролбўйи халқлари ижтимоийиқтисодий муаммолар институти (1976— 2003 йилларда ҳисоблаш маркази), Ботаника боғи (1989), Асосий кутубхонаси бор (2005).

Бўлим илмий текшириш муассасаларида олиб борилаётган тадқиқотларнинг асосий йўналишлари: Оролбўйи халқларининг қадимий даврдан бугунгача бўлган тарихи, археологияси, этн.си; қорақалпоқ халқи этногенези ва этник тарихи, санъат, ёзма ва огзаки тарихий манбаларни ўрганиш; қорақалпоқ адабиёти, тили ва тил тарихи, халқ оғзаки ижодиёти; Орол денгизи ҳавзасининг табиий муҳитга таъсири, экологик инқироз оқибатларини ўрганиш, биологик хилмахиллик муаммолари; ҳудуддаги табиий бойликлардан тўғри ва оқилона фойдаланишнинг илмий асослари, хом ашё захиралари, табиий бойликларни топиш ва улардан фойдаланишнинг илмий асосларини ишлаб чиқиш, яримўтказгич материал ва органик бирикмалар асосида электрониканинг айрим муаммоларини ўрганиш, ҳудуд шароитида қайта тикланувчи ноанъанавий энергия турларидан фойдаланиш; Қорақалпоғистон Республикасининг доимий ривожланиш дастурини, Оролбўйи ҳудуди ижтимоийиқтисодий жараёнларининг математик моделларини ишлаб чиқиш. Бўлим илмий ходимлари ўз илмий йўналишларига мос 33 мавзу бўйича иш олиб боради (2005).

Бўлим илмий текшириш муассасаларида 140 илмий ходим, жумладан, Ўзбекистон ФА нинг 3 акад., 14 фан дри, 50 фан номзоди ишлайди. 1960 йилдан Бўлимнинг «Ахбороти» («Хабаршиси») нашр этилади. Бўлим олим ва тадқиқотчиларидан М.Нурмуҳамедов, С.Баҳодирова, Қ.Бойниёзов, С.Ниетуллаев, С.Аллиёров, Т.Мамбетниязов, А.Насруллаев, М.Календеров, Р.Есемуратова, Д.Қозоқбоев, А.Тўрабоевлар турли даврларда Беруний номидаги Ўзбекистон Давлат мукофотига сазовор бўлганлар. Ўзбекистон Республикаси ФАнинг Қорақалпоғистон бўлими ҳайъати раислари: М.Нурмуҳамедов (1959—61), С.Камолов (196196), Ч. Абдиров (199697), Т.Ешчанов (1997—2004); 2004 йилдан Н.К.Аимбетов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.