Özbekiston Respublikasi ilmiy-ommabop va hujjatli filmlar kinostudiyasi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 50–51-b. — ziyouz.com
Özbekiston Respublikasi ilmiy-ommabop va hujjatli filmlar kinostudiyasi — qisqa va tölametrajli, hujjatli, xronikal, ilmiyommabop filmlar işlab çiqaruvçi kinostudiya. 1934 yil respublika kinoxronika studiyasi sifatida taşkil bölgan. 30-y.lardan 1960 yilgaça turli kinogöplam, kinojurnallar, jumladan, oylik kinojurnal va maxsus tematik filmlar işlangan. Maxsus filmlar biror muhim voqea va sanalarga bağişlangan. D.Yaşin, V. Usova, D. Demutskiy, Ş.Zohidov, M.Qayumov, O. Tursunov, A. Saidov, O.Rahimov, M. Krasnyanskiy, A. Ibrohim, A. Umarov va boşqalar eng faol ijodkorlar bölgan. «Kolxoz töyi», «Gulsara», «Özbek adabiyoti va san'atining Moskvada ötgan dekadasi» kabi filmlar respublika hujjatli kinosining dastlabki filmkonsert janri namunaparidir.
Uruş yillari respublika kinoxronikasi va hujjatli kino namunalari ğoyaviy mavzu yönalişiga köra harbiy vatanparvarlik, safarbarlik va frontga yordam masalalari bilan boğliq bölib, davr hujjati sifatida qimmatlidir, ijtimoiy, siyosiy, madaniy hayotni, kino san'ati tarixini örganişda muhim manba hisoblanadi. 1949 yil respublika kinoxronika studiyasi tugatildi. «Özbekfilm» qoşida kinoxronika sektori tuzilib, u hujjatli va xronikal filmlar işlab çiqariş bilan şuğullandi. 1961 yil Özbekiston ilmiyommabop va hujjatli filmlar kinostudiyasi nomi bilan mustaqil kinostudiya sifatida ajralib çiqdi. 1996 yildan hoz. nomda. 1968 yil Qoraqalpoğistonda Nukus filiali taşkil topdi. Kinostudiya Butunittifoq Kinematografiya instituti (VGIK) ni tugatib kelgan kadrlar bilan mustahkamlandi. T.Nodirov, N. Otaullayeva, L. Fayziyev, D. Salimov, A.Bobojonov, B. Muzaffarov va boşqalar şular jumlasidan. «Özbekistonimizga keling», «Uzzu kun şamol» (Leypsig xalqaro kinofestivalining «Kumuş kabutar» sovrinini olgan), «Paranji» (şu festivalning «Oltin kabutar» sovrini), «Bobo» (Krakov xalqaro kinofestivalining «Kumuş ajdar» sovrini), «Ön uç qaddirğoç», «Mirzaçöl», «Askar frontdan qaytdi», «Frontçi qiz», «Böri» (Portugaliyaning Santarema xalqaro kinofestivalining «Kumuş barg» sovrini), «Inturist keça, bugun, ertaga» kabi filmlari bilan jahonga yuz tutdi.
90-y.larning dastlabki yillarida film işlab çiqariş birmunça kamaydi. Ammo 1996 yil «Özbekkino» davlat aksionerlik kompaniyasi taşkil etilgaç, kinostudiya şu taşkilot tizimida yana faol işlay boşladi. Kinostudiyada bir yilda 40 dan ortiq turli janr va mavzuda filmlar yaratiladi. Bundan taşqari, xalq ta'limi vazirligi va turli taşkilotlarning buyurtmalariga binoan ham filmlar işlab çiqariladi. Mustaqillik özbek hujjatli kinoçilari uçun avvallari norasmiy tarzda taqiqlangan bir qança mavzularni yoritiş imkonini berdi. Ayni şu yillarda «Istiqlol fidoyilari» rukni taşkil qilindi va «Behbudiy», «Fitrat», «Munavvarqori Abduraşidxonov», «Said Ahroriy», «Istiqlolning buyuk yöli», «Abdulla Qodiriyning yurgan yöllari» (hammasining rej.i Ğ.Şodmonov), «Çölpon» (rej.i Ş. Mahmudov) kabi hujjatli filmlar yaratildi. Ayniqsa, kinostudiya ijodkorlari tomonidan yaratilgan «Ruh» (rej. B. Muzaffarov), «Qoraköl», «Qoğoz uyça», «Ular Germaniyada öqigan edilar» (Ş. Mahmudov), «Taşnalik» (T.Yunus) va boşqalar filmlar turli festivallar sovriniga sazovor böldi. Milliy qadriyatlarimizni xalq ommasiga yanada keng taniştiriş maqsadida «Ahmad Yassaviy» (rej. J. Qosimov), Ahmad Farğoniyga bağişlangan «Ikkinçi umr» (J.Ishoqov), «Al-Buxoriy» (F.Fayziyev), Marğinoniyga bağişlangan «Fikh olamining sultoni» (X.Valiyev) kabi filmlar işlandi.
Studiyada Ğ.Şodmonov, X.Valiyev, U Ortiqov, J.Ishoqov, A.Tölaganov kabi tajribali kinohujjatçilar qatori A. Dadaşev, M.Karimov, R. Husnutdinov, M.Abdullayev kabi yoşlar faoliyat körsatmoqdalar. Şuningdek, Ş. Abbosov, R.Botirov, S. Nazarmuhamedov, A.Akbarxöjayevlar har yili hujjatli kinovideofilmlar yaratmoqdalar.
Toir Yunusov, Zuhra Pölatova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ИЛМИЙ-ОММАБОП ВА ҲУЖЖАТЛИ ФИЛЬМЛАР КИНОСТУДИЯСИ — қисқа ва тўламетражли, ҳужжатли, хроникал, илмийоммабоп фильмлар ишлаб чиқарувчи киностудия. 1934 йил республика кинохроника студияси сифатида ташкил бўлган. 30-й.лардан 1960 йилгача турли киногўплам, киножурналлар, жумладан, ойлик киножурнал ва махсус тематик фильмлар ишланган. Махсус фильмлар бирор муҳим воқеа ва саналарга бағишланган. Д.Яшин, В. Усова, Д. Демуцкий, Ш.Зоҳидов, М.Қаюмов, О. Турсунов, А. Саидов, О.Раҳимов, М. Краснянский, А. Иброҳим, А. Умаров ва бошқалар энг фаол ижодкорлар бўлган. «Колхоз тўйи», «Гулсара», «Ўзбек адабиёти ва санъатининг Москвада ўтган декадаси» каби фильмлар республика ҳужжатли киносининг дастлабки фильмконцерт жанри намунапаридир.
Уруш йиллари республика кинохроникаси ва ҳужжатли кино намуналари ғоявий мавзу йўналишига кўра ҳарбий ватанпарварлик, сафарбарлик ва фронтга ёрдам масалалари билан боғлиқ бўлиб, давр ҳужжати сифатида қимматлидир, ижтимоий, сиёсий, маданий ҳаётни, кино санъати тарихини ўрганишда муҳим манба ҳисобланади. 1949 йил республика кинохроника студияси тугатилди. «Ўзбекфильм» қошида кинохроника сектори тузилиб, у ҳужжатли ва хроникал фильмлар ишлаб чиқариш билан шуғулланди. 1961 йил Ўзбекистон илмийоммабоп ва ҳужжатли фильмлар киностудияси номи билан мустақил киностудия сифатида ажралиб чиқди. 1996 йилдан ҳоз. номда. 1968 йил Қорақалпоғистонда Нукус филиали ташкил топди. Киностудия Бутуниттифоқ Кинематография институти (ВГИК) ни тугатиб келган кадрлар билан мустаҳкамланди. Т.Нодиров, Н. Отауллаева, Л. Файзиев, Д. Салимов, А.Бобожонов, Б. Музаффаров ва бошқалар шулар жумласидан. «Ўзбекистонимизга келинг», «Уззу кун шамол» (Лейпциг халқаро кинофестивалининг «Кумуш кабутар» совринини олган), «Паранжи» (шу фестивалнинг «Олтин кабутар» соврини), «Бобо» (Краков халқаро кинофестивалининг «Кумуш аждар» соврини), «Ўн уч қаддирғоч», «Мирзачўл», «Аскар фронтдан қайтди», «Фронтчи қиз», «Бўри» (Португалиянинг Сантарема халқаро кинофестивалининг «Кумуш барг» соврини), «Интурист кеча, бугун, эртага» каби фильмлари билан жаҳонга юз тутди.
90-й.ларнинг дастлабки йилларида фильм ишлаб чиқариш бирмунча камайди. Аммо 1996 йил «Ўзбеккино» давлат акционерлик компанияси ташкил этилгач, киностудия шу ташкилот тизимида яна фаол ишлай бошлади. Киностудияда бир йилда 40 дан ортиқ турли жанр ва мавзуда фильмлар яратилади. Бундан ташқари, халқ таълими вазирлиги ва турли ташкилотларнинг буюртмаларига биноан ҳам фильмлар ишлаб чиқарилади. Мустақиллик ўзбек ҳужжатли киночилари учун авваллари норасмий тарзда тақиқланган бир қанча мавзуларни ёритиш имконини берди. Айни шу йилларда «Истиқлол фидойилари» рукни ташкил қилинди ва «Беҳбудий», «Фитрат», «Мунавварқори Абдурашидхонов», «Саид Аҳрорий», «Истиқлолнинг буюк йўли», «Абдулла Қодирийнинг юрган йўллари» (ҳаммасининг реж.и Ғ.Шодмонов), «Чўлпон» (реж.и Ш. Маҳмудов) каби ҳужжатли фильмлар яратилди. Айниқса, киностудия ижодкорлари томонидан яратилган «Руҳ» (реж. Б. Музаффаров), «Қоракўл», «Қоғоз уйча», «Улар Германияда ўқиган эдилар» (Ш. Маҳмудов), «Ташналик» (Т.Юнус) ва бошқалар фильмлар турли фестиваллар совринига сазовор бўлди. Миллий қадриятларимизни халқ оммасига янада кенг таништириш мақсадида «Аҳмад Яссавий» (реж. Ж. Қосимов), Аҳмад Фарғонийга бағишланган «Иккинчи умр» (Ж.Исҳоқов), «Ал-Бухорий» (Ф.Файзиев), Марғинонийга бағишланган «Фикҳ оламининг султони» (Х.Валиев) каби фильмлар ишланди.
Студияда Ғ.Шодмонов, Х.Валиев, У Ортиқов, Ж.Исҳоқов, А.Тўлаганов каби тажрибали киноҳужжатчилар қатори А. Дадашев, М.Каримов, Р. Ҳуснутдинов, М.Абдуллаев каби ёшлар фаолият кўрсатмоқдалар. Шунингдек, Ш. Аббосов, Р.Ботиров, С. Назармуҳамедов, А.Акбархўжаевлар ҳар йили ҳужжатли киновидеофильмлар яратмоқдалар.
Тоир Юнусов, Зуҳра Пўлатова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.