Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 69–71-b. — ziyouz.com

Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi — Özbekiston Respublikasining asosiy qonuni, oliy yuridik kuçga ega bölgan siyosiyhuquqiy hujjat. 1992 yil 8 dek. da 12çaqiriq Özbekiston Respublikasi Oliy Kengaşining 1 1sessiyasida qabul qilingan. «Özbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi töğrisida»gi Konstitutsiyaviy qonun (1991 yil 31 avg.) uşbu Konstitutsiya uçun asos bölib xizmat qilgan. Mustaqil Özbekistonning birinçi Konstitutsiyasini yaratiş ğoyasi ilk bor 1990 yil 20 iyunda bölib ötgan mamlakat Oliy Kengaşining 2sessiyasida ilgari surilgan. Uşbu sessiya Prezident I.A.Karimov raisligida 64 kişidan iborat Konstitutsiyaviy komissiyani tuziş töğrisida qaror qabul qilgan. Uning tarkibiga deputatlar, Qoraqalpoğiston Respublikasi va viloyatlarning vakillari, davlat hamda jamoat birlaşmalari, korxonalar va xöjaliklarning rahbarlari, huquqşunos olimlar va mutaxassislar kirgan. Oliy Kengaşning 10sessiyasida komissiya tarkibi qisman yangilangan. Komissiya işlab çiqqan loyiha matbuotda e'lon qilinib, keng muhokama etilgan. Konstitutsiyaviy komissiya umumxalq muhokamasi yakunlarini körib, loyihani tuzatib va ma'qullab Oliy Kengaş sessiyasida körib çiqişga tavsiya qilgan. Loyiha Oliy Kengaş sessiyasida ham moddamamodda muhokama etilgandan söng qabul qilingan. 2002 yil 27 yanv. da ötkazilgan umumxalq referendumi natijalariga köra hamda uning asosida qabul qilingan 2003 yil 24 apr.dagi Özbekiston Respublikasining Qonuniga muvofiq, Konstitutsiyaning XVIII, XIX, XX, XXIII boblariga tuzatiş va qöşimçalar kiritilgan.

Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi muqaddima, 6 bölim, 26 bob, 128 moddadan iborat. Muqaddimada Konstitutsiya qabul qiliş sabablari va mamlakatimiz oldiga qöyilgan vazifalar belgilangan. 1bölimda Özbekiston Respublikasining mustaqil davlat sifatidagi asosiy konstitutsiyaviy prinsiplari körsatilgan. Bunday prinsiplar qatoriga davlat suvereniteti, xalq hokimiyatçiligi, Konstitutsiya va qonunning ustunligi hamda taşqi siyosat tamoyillari kiradi. «Inson va fuqarolarning asosiy huquqlari, erkinliklari va burçlari» deb atalgan 2bölim inson huquqlariştt Özbekistonga xos yaxlit va keng tizimidir. Konstitutsiya Özbekiston Respublikasining butun hududida yagona fuqaroliknp örnatdi. Özbekiston Respublikasi hududidagi çet el fuqarolarining va fuqaroligi bölmagan şaxslarning huquq va erkinliklari huquq normalarigamuvofiqta'minlanadi. Özbekistonda hamma uçun vijdon erkinyaigi kafolatlanişi Konstitutsiyada mustahkamlangan, har bir şaxs mulkdor bölişga haqli, meros huquqi bilan kafolatlanadi. Har bir şaxs mehnat qiliş, erkin kasb tanlaş huquqiga egadir. Barça fuqarolar dam oliş huquqiga ega bölib, iş vaqti va haq tölanadigan mehnat ta'tilining muddati qonun bilan belgilanadi. Har bir inson bilim oliş, tibbiy xizmatdan foydalaniş huquqiga ega. Konstitutsiyada har bir şaxsga öz huquq va erkinliklarini sud orqali himoya qiliş, davlat organlari, mansabdor şaxslar, jamoat birlaşmalarining ğayriqonuniy xattiharakatlari ustidan sudga şikoyat qiliş huquqi kafolatlanadi. Xotin-qizlar va erkaklar teng huquklidirlar. Konstitutsiya va qonunlarga rioya etiş fuqarolar uçun majburiydir. Özbekistonni himoya qiliş — mamlakat har bir fuqarosining burçidir. Fuqarolar qonunda belgilangan tartibda harbiy yoki muqobil xizmatni ötaşga majburdirlar.

Konstitutsiyaning 3bölimi «Jamiyat va şaxs» deb ataladi. Bu bölimda iqtisodiy faoliyat, tadbirkorlik va mehnat qiliş erkinligi, barça mulk şakllarining teng huquqliligi kafolatlanişi bayon etilgan. Xususiy mulk boşqa mulk şakllari kabi daxlsiz va davlat himoyasida ekanligi, mulkdor mulkiga öz xohişiça egalik qilişi, foydalanişi va uni tasarruf etişi ta'kidlanadi. Röyxatdan ötkazilgan kasaba uyuşmalari, siyosiy partiyalar, olimlarning jamiyatlari, xotin-qizlar, faxriylar va yoşlar taşkilotlari, ijodiy uyuşmalar, ommaviy harakatlar va fuqarolarning boşqa uyuşmalari jamoat birlaşmalari sifatida e'tirof etiladi. Konstitutsiyaviy tuzumni zörlik bilan özgartirişni maqsad qilib qöyuvçi, respublikaning suvereniteti, yaxlitligi va xavfsizligiga, fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklariga qarşi çiquvçi, uruşni, ijtimoiy, milliy, irqiy va diniy adovatni tarğib qiluvçi, xalqning soğliği va ma'naviyatiga tajovuz qiluvçi, şuningdek, harbiylaştirilgan birlaşmalarning, milliy va diniy ruhdagi siyosiy partiyalarning hamda jamoat birlaşmalarining tuzilişi va faoliyati taqiqlanadi.

Konstitutsiyada körsatilişiça, otaonalar öz farzandlarini voyaga yetgunlariga qadar boqiş va tarbiyalaşga majburdirlar, şuningdek, voyaga yetgan, mehnatga layoqatli farzandlar öz otaonalari haqida ğamxörlik qilişga majburdirlar. Özbekistonda ommaviy axborot vositalari erkindir va qonunga muvofiq işlaydi. Senzurata yöl qöyilmasligi alohida ta'kidlanadi.

Konstitutsiyaning 4bölimi Özbekiston Respublikasining ma'muriyhududiy tuzilişita bağişlangan. 5bölim davlat hokimiyatining taşkil etilişi haqida bölib, unda hokimiyat vakolatlarini taqsimlaş prinsipi öz ifodasini topgan. Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, Özbekiston Respublikasining Prezidenti, Vazirlar Mahkamasi, mahalliy davlat hokimiyati asoslari, Özbekiston Respublikasi sud hokimiyati, saylov tizimi, prokuratura, moliya va kredit, mudofaa va xavfsizlikka oid alohida boblar bor.

Konstitutsiyaga özgartiriş kiritiş tartibi sönggi 6bölimda öz ifodasini topgan. Unga köra, Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga özgartişlar tegişinça Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunçilik palatasi deputatlari va Senati a'zolari umumiy sonining kamida 2/, qismidan iborat köpçiligi tomonidan qabul qilingan qonun yoki Özbekiston Respublikasining referendumi bilan kiritiladi.

Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi qabul qilinganligini nişonlaş maqsadida Konstitutsiya qabul qilingan kun — 8 dekabr umumxalq bayrami — Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi kuni deb e'lon qilindi (ÖzR qonuni, 1992 yil 8 dek.).

2001 yil 4 yanv.da Özbekiston Respublikasi Prezidentining «Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasini örganişni taşkil etiş töğrisida» farmoyişi çiqdi. Farmoyiş asosida barça ta'lim turlarida Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasini örganiş yölga qöyilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИНИНГ КОНСТИТУЦИЯСИ — Ўзбекистон Республикасининг асосий қонуни, олий юридик кучга эга бўлган сиёсийҳуқуқий ҳужжат. 1992 йил 8 дек. да 12чақириқ Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг 1 1сессиясида қабул қилинган. «Ўзбекистон Республикасининг давлат мустақиллиги тўғрисида»ги Конституциявий қонун (1991 йил 31 авг.) ушбу Конституция учун асос бўлиб хизмат қилган. Мустақил Ўзбекистоннинг биринчи Конституциясини яратиш ғояси илк бор 1990 йил 20 июнда бўлиб ўтган мамлакат Олий Кенгашининг 2сессиясида илгари сурилган. Ушбу сессия Президент И.А.Каримов раислигида 64 кишидан иборат Конституциявий комиссияни тузиш тўғрисида қарор қабул қилган. Унинг таркибига депутатлар, Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятларнинг вакиллари, давлат ҳамда жамоат бирлашмалари, корхоналар ва хўжаликларнинг раҳбарлари, ҳуқуқшунос олимлар ва мутахассислар кирган. Олий Кенгашнинг 10сессиясида комиссия таркиби қисман янгиланган. Комиссия ишлаб чиққан лойиҳа матбуотда эълон қилиниб, кенг муҳокама этилган. Конституциявий комиссия умумхалқ муҳокамаси якунларини кўриб, лойиҳани тузатиб ва маъқуллаб Олий Кенгаш сессиясида кўриб чиқишга тавсия қилган. Лойиҳа Олий Кенгаш сессиясида ҳам моддамамодда муҳокама этилгандан сўнг қабул қилинган. 2002 йил 27 янв. да ўтказилган умумхалқ референдуми натижаларига кўра ҳамда унинг асосида қабул қилинган 2003 йил 24 апр.даги Ўзбекистон Республикасининг Қонунига мувофиқ, Конституциянинг XVIII, XIX, XX, XXIII бобларига тузатиш ва қўшимчалар киритилган.

Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси муқаддима, 6 бўлим, 26 боб, 128 моддадан иборат. Муқаддимада Конституция қабул қилиш сабаблари ва мамлакатимиз олдига қўйилган вазифалар белгиланган. 1бўлимда Ўзбекистон Республикасининг мустақил давлат сифатидаги асосий конституциявий принциплари кўрсатилган. Бундай принциплар қаторига давлат суверенитети, халқ ҳокимиятчилиги, Конституция ва қонуннинг устунлиги ҳамда ташқи сиёсат тамойиллари киради. «Инсон ва фуқароларнинг асосий ҳуқуқлари, эркинликлари ва бурчлари» деб аталган 2бўлим инсон ҳуқуқлариштт Ўзбекистонга хос яхлит ва кенг тизимидир. Конституция Ўзбекистон Республикасининг бутун ҳудудида ягона фуқароликнп ўрнатди. Ўзбекистон Республикаси ҳудудидаги чет эл фуқароларининг ва фуқаролиги бўлмаган шахсларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари ҳуқуқ нормаларигамувофиқтаъминланади. Ўзбекистонда ҳамма учун виждон эркиняиги кафолатланиши Конституцияда мустаҳкамланган, ҳар бир шахс мулкдор бўлишга ҳақли, мерос ҳуқуқи билан кафолатланади. Ҳар бир шахс меҳнат қилиш, эркин касб танлаш ҳуқуқига эгадир. Барча фуқаролар дам олиш ҳуқуқига эга бўлиб, иш вақти ва ҳақ тўланадиган меҳнат таътилининг муддати қонун билан белгиланади. Ҳар бир инсон билим олиш, тиббий хизматдан фойдаланиш ҳуқуқига эга. Конституцияда ҳар бир шахсга ўз ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш, давлат органлари, мансабдор шахслар, жамоат бирлашмаларининг ғайриқонуний хаттиҳаракатлари устидан судга шикоят қилиш ҳуқуқи кафолатланади. Хотин-қизлар ва эркаклар тенг ҳуқуклидирлар. Конституция ва қонунларга риоя этиш фуқаролар учун мажбурийдир. Ўзбекистонни ҳимоя қилиш — мамлакат ҳар бир фуқаросининг бурчидир. Фуқаролар қонунда белгиланган тартибда ҳарбий ёки муқобил хизматни ўташга мажбурдирлар.

Конституциянинг 3бўлими «Жамият ва шахс» деб аталади. Бу бўлимда иқтисодий фаолият, тадбиркорлик ва меҳнат қилиш эркинлиги, барча мулк шаклларининг тенг ҳуқуқлилиги кафолатланиши баён этилган. Хусусий мулк бошқа мулк шакллари каби дахлсиз ва давлат ҳимоясида эканлиги, мулкдор мулкига ўз хоҳишича эгалик қилиши, фойдаланиши ва уни тасарруф этиши таъкидланади. Рўйхатдан ўтказилган касаба уюшмалари, сиёсий партиялар, олимларнинг жамиятлари, хотин-қизлар, фахрийлар ва ёшлар ташкилотлари, ижодий уюшмалар, оммавий ҳаракатлар ва фуқароларнинг бошқа уюшмалари жамоат бирлашмалари сифатида эътироф этилади. Конституциявий тузумни зўрлик билан ўзгартиришни мақсад қилиб қўювчи, республиканинг суверенитети, яхлитлиги ва хавфсизлигига, фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқ ва эркинликларига қарши чиқувчи, урушни, ижтимоий, миллий, ирқий ва диний адоватни тарғиб қилувчи, халқнинг соғлиғи ва маънавиятига тажовуз қилувчи, шунингдек, ҳарбийлаштирилган бирлашмаларнинг, миллий ва диний руҳдаги сиёсий партияларнинг ҳамда жамоат бирлашмаларининг тузилиши ва фаолияти тақиқланади.

Конституцияда кўрсатилишича, отаоналар ўз фарзандларини вояга етгунларига қадар боқиш ва тарбиялашга мажбурдирлар, шунингдек, вояга етган, меҳнатга лаёқатли фарзандлар ўз отаоналари ҳақида ғамхўрлик қилишга мажбурдирлар. Ўзбекистонда оммавий ахборот воситалари эркиндир ва қонунга мувофиқ ишлайди. Цензурата йўл қўйилмаслиги алоҳида таъкидланади.

Конституциянинг 4бўлими Ўзбекистон Республикасининг маъмурийҳудудий тузилишита бағишланган. 5бўлим давлат ҳокимиятининг ташкил этилиши ҳақида бўлиб, унда ҳокимият ваколатларини тақсимлаш принципи ўз ифодасини топган. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси, Ўзбекистон Республикасининг Президенти, Вазирлар Маҳкамаси, маҳаллий давлат ҳокимияти асослари, Ўзбекистон Республикаси суд ҳокимияти, сайлов тизими, прокуратура, молия ва кредит, мудофаа ва хавфсизликка оид алоҳида боблар бор.

Конституцияга ўзгартириш киритиш тартиби сўнгги 6бўлимда ўз ифодасини топган. Унга кўра, Ўзбекистон Республикасининг Конституциясига ўзгартишлар тегишинча Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Қонунчилик палатаси депутатлари ва Сенати аъзолари умумий сонининг камида 2/, қисмидан иборат кўпчилиги томонидан қабул қилинган қонун ёки Ўзбекистон Республикасининг референдуми билан киритилади.

Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси қабул қилинганлигини нишонлаш мақсадида Конституция қабул қилинган кун — 8 декабрь умумхалқ байрами — Ўзбекистон Республикаси Конституцияси куни деб эълон қилинди (ЎзР қонуни, 1992 йил 8 дек.).

2001 йил 4 янв.да Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ўзбекистон Республикаси Конституциясини ўрганишни ташкил этиш тўғрисида» фармойиши чиқди. Фармойиш асосида барча таълим турларида Ўзбекистон Республикаси Конституциясини ўрганиш йўлга қўйилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.