Özbekiston Respublikasining Prezidenti
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 76–78-b. — ziyouz.com
Özbekiston Respublikasining Prezidenti — Özbekiston Respublikasida davlat va ijro etuvçi hokimiyat boşliği. Özbekistonda prezidentlik lavozim sifatida 1990 yil 24 martda ta'sis etilgan. Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 90-moddasiga binoan, Özbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga 35 yoşdan kiçik bölmagan, davlat tilini yaxşi biladigan, bevosita saylovgaça kamida 10 yil Özbekiston hududida muqim yaşayotgan Özbekiston Respublikasi fuqarosi saylanişi mumkin. Özbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi mamlakatning 18 yoşga tölgan fuqarolari umumiy, teng va töğridantöğri saylov huquqi asosida yaşirin ovoz berişi yöli bilan ötkaziladi. Özbekiston Respublikasi Prezidenti 7 yil muddatga saylanadi. Prezidentni saylaş tartibi «Özbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi töğrisida»gi qonun (1991 yil 18 noyab.) va uning yangi tahririda (2004 yil 3 dek.) qabul qilingan tegişli moddalarida belgilangan.
Özbekiston Respublikasi Prezidentligiga nomzod körsatiş huquqiga siyosiy partiyalar va bevosita fuqarolar egadirlar. Saylaş huquqiga ega bölgan fuqaro yoki fuqarolar guruhi Özbekiston Respublikasi Prezidentligiga nomzod körsatiş uçun kamida 300 nafar saylovçidan iborat saylovçilar taşabbuskor guruhini tuzişi kerak. Prezidentlikka nomzodlar körsatiş saylovga 65 kun qolganda boşlanadi va 45 kun qolganda tugaydi. Nomzodlar körsatiş siyosiy partiyalarning yuqori organlari, şuningdek, saylovçilar taşabbuskor guruhi yiğilişi tomonidan amalga oşiriladi. Prezident saylovida 2 ta nomzod iştirok etgan takdirda, ovoz berişda iştirok etgan saylovçilarning nisbiy köpçilik ovozini olgan nomzod saylangan deb hisoblanadi. Özbekiston Respublikasi Prezidenti saylovida 2 tadan ortiq nomzod iştirok etgan taqdirda, agar nomzodlarning heç biri ovoz berişda iştirok etgan saylovçilar yarmidan köpining ovozini ololmagan bölsa, saylovçilarning ovozini eng köp olgan 2 nomzod iştirokida takroriy ovoz beriş ötkaziladi. Özbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi yakunlari töğrisidagi axborot saylovdan keyin 10 kundan keçiktirmay Markaziy saylov komissiyasi tomonidan e'lon qilinadi. Saylangan Prezident Özbekiston Respublikasi Markaziy Saylov komissiyasi tomonidan Özbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi natijalari rasmiy tarzda e'lon qilingan kundan e'tiboran keçi bilan 2 oy içida Oliy Majlis yiğilişida qasamyod qilgan paytdan boşlab öz lavozimiga kirişadi. Prezident quyidagiça qasamyod qiladi: «Özbekiston xalqiga sadoqat bilan xizmat qilişga, respublikaning Konstitutsiyasi va qonunlariga qat'iy rioya etişga, fuqarolarning huquqlari va erkinliklariga kafolat berişga, Özbekiston Respublikasi Prezidenti zimmasiga yuklatilgan vazifalarni vijdonan bajarişga tantanali qasamyod qilaman».
Özbekiston Respublikasining Prezidentiga, Konstitutsiyaga muvofiq keng va xilmaxil vakolatlar berilgan. Bu vakolatlar davlat hayotining deyarli barça sohalariga taalluqli bölib, mamlakat iqtisodiyoti va umuman jamiyat rivojlanişiga juda katta ta'sir ötkazadi. Prezident fuqarolarning huquqlari va erkinliklariga, Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlariga rioya etilişining kafili; Özbekiston Respublikasining suvereniteti, xavfsizligi va hududiy yaxlitligini muhofaza etiş, milliydavlat tuzilişi masalalariga doir qarorlarni amalga oşiriş yuzasidan zarur çoratadbirlar köradi; mamlakat içkarisida va xalqaro munosabatlarda Özbekiston Respublikasi nomidan iş köradi. Prezident Özbekiston Respublikasi Qurolli Kuçlarining Oliy Boş qömondoni hisoblanadi. Qurolli Kuçlarning oliy qömondonlarini tayinlaydi va vazifasidan ozod qiladi, oliy harbiy unvonlar beradi. Özbekiston Respublikasi Milliy xavfsizlik xizmatini tuzadi. Favqulodda vaziyatlar (real, taşqi xavf, ommaviy tartibsizliklar, yirik halokat, tabiiy ofat, epidemiyalar) yuz bergan taqdirda fuqarolarning xavfsizligini ta'minlaşni közlab, mamlakatning butun hududida yoki uning ayrim joylarida favqulodda holat joriy etadi va qabul qilgan qarorini 3 kun içida Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisining palatalari tasdiğiga kiritadi. Prezidentning vakolatlari jumlasiga fuqarolik, siyosiy boşpana beriş, Özbekiston Respublikasining davlat mukofotlari bilan takdirlaş, afv etiş töğrisidagi hujjatlarni qabul qiliş va gunohidan keçişni amalga oşiriş kabi masalalarni hal etiş kiritilgan. Özbekiston Respublikasining Prezidenti Konstitutsiya va qonunlarga asoslanib hamda ularni ijro etiş yuzasidan respublikaning butun hududida majburiy kuçga ega bölgan farmonlar, qarorlar va farmoyişlar çiqaradi. Davlat boşliği sifatida Prezident davlat hokimiyati organlari tizimida muvofiklaştiruvçi vazifani bajaradi. Prezidentning ijro etuvçi hokimiyat organlariga nisbatan vakolatlari avvalo uning Özbekiston Hukumatini tuzişdagi iştirokida körinadi. Prezident Özbekiston Respublikasi Boş vazirining taqdimiga binoan, Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi a'zolarini tasdiqlaydi va lavozimlaridan ozod qiladi; viloyat hokimlarini hamda Toşkent şahri hokimini tayinlaydi va lavozimidan ozod etadi, keyinçalik bu masalalarni tegişli xalq deputatlari Kengaşlarining tasdiğiga kiritadi. Prezident Konstitutsiyani, qonunlarni buzgan yoki öz şa'ni va qadrqimmatiga doğ tuşiradigan xattiharakat sodir etgan hokimlarni öz qarori bilan lavozimidan ozod etişga haqdi. U respublika boşqaruvi organlarining, şuningdek, hokimlarning qabul qilgan hujjatlarini töxtatişi, bekor qilişi mumkin. Prezident qabul qiladigan hujjatlar «Özbekiston Respublikasi Prezidentining xabarnomasi»da, şuningdek, respublika gaz.larida rasman e'lon qilinadi. Prezident öz vazifasini bajarib turgan davrda boşqa haq tölanadigan lavozimni egallaşi, vakillik organining deputati bölişi, tadbirkorlik faoliyati bilan şuğullanişi mumkin emas. Prezidentning şaxsi daxlsizdir va «Özbekiston Respublikasi Prezidenti faoliyatining asosiy kafolatlari töğrisida»gi qonun (2003 yil 25 apr.) bilan muhofaza etiladi. Prezidentning qonuniy faoliyatiga tösqinlik qilinişiga, şuningdek, uning şa'ni va qadrqimmatiga putur yetkazilişiga yöl qöyilmaydi va bunday harakatlar tegişli qonunlarga muvofiq javobgarlikka sabab bölişi mumkin. Bu qoida iste'foga çiqqan Prezidentga nisbatan ham öz kuçini saqlab qoladi. Prezident mehnatiga haq tölaş qonun hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oşiriladi. Özbekiston Respublikasining Prezidenti betobligi sababli öz vazifasini bajara olmasligi Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisining palatalari qöşma qaroriga köra tuzilgan davlat tibbiy komissiya xulosasi bilan tasdiqlangan taqdirda 10 kun muddat içida palatalarning qöşma favqulodda yiğilişida deputatlar, senatorlar orasidan 3 oygaça bölgan muddatga Özbekiston Respublikasi Prezidenti vazifasini vaqtinça bajaruvçi saylanadi. Bu holda 3 oy muddat içida Özbekiston Respublikasi Prezidentining umumxalq saylovi ötkazilişi şart. Özbekiston Respublikasi Prezidentining davlat qurilişi sohasidagi tajribasidan unumli foydalaniş maqsadida vakolati tugaşi munosabati bilan iste'foga çiqqan Prezident umrbod Senat a'zosi lavozimini egallaşi közda tutilgan.
Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 19bobi «Özbekiston Respublikasining Prezidenti» deb nomlanadi. Bu bob 9 ta moddadan iborat bölib, ularda Özbekiston Respublikasi Prezidentining konstitutsiyaviyhuquqiy maqomi belgilab berilgan. Oliy Kengaş 12çaqiriq 1sessiyasida deputatlar tomonidan Özbekiston Respublikasining birinçi Prezidenti lavozimyga N.A.Karimov saylangan edi. «Özbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi töğrisida»gi qonunga binoan, 1991 yil 29 dek. va 2000 yil 9 yanv.da muqobillik asosida töğridantöğri umumxalq Prezident saylovlari ötkazildi. Bu saylovlar natijasida I.A.Karimov Özbekiston Respublikasining Prezidenti etib saylandi.
Özbekiston Respublikasiniş Prezidenti samarali faoliyat yuritişni ta'minlaş maqsadida Prezident devonini tuzadi, turli xizmat bölinmalarini şakllantiradi. Özbekiston Respublikasining Prezidenti Oqsa/>oydagi qarorgohida faoliyat yuritadi. «Dörmon» (Qibray tumani) qarorgohida turli xalqaro uçraşuvlar, oliy martabali mehmonlarni kutib oliş marosimlari va boşqalar tadbirlar ötkaziladi.
Özbekiston Respublikasining Prezidenti devoni binosi — Toşkent şahrining markaziy qismida, Özbekiston şohköçasi (Anhor böyi)da joylaşgan (1964, me'morlar V. Berezin, A. Faynleyb, R. Bleze, S. Eşonxöjayev va boşqalar; muhandis E.Lennişmidt va boşqalar). Asosiy bino 6 qavatli bölib, birinçi qavatga 900 örinli majlislar zali tutaşgan. Bino aniq geometrik şakllardan foydalanilgani, nisbatlarning aniq va monumentalligi, badiiy körkam va me'moriy jihatdan oddiyligi bilan ajralib turadi. Asosiy bino (uz. 94 m) şimolga qaragan, 3 bölakdan iborat. Bino tarzidagi vertikal bölinişlar, katta hajmdagi derazalar hamda asosiy kiriş eşigi mutanosibligi binoga alohida uluğvorlik baxş etgan. Binoning jan. tomoni ham şu tarzda hal etilgan, unga quyoş nurini tösuvçi maxsus moslamalar işlangan. Majlislar zali binosida vestibyul, foye, kutubxona, oşxona va boşqalar qöşimça xonalar mavjud; zalga asosiy binoning 2qavatidagi maxsus yölakdan ötiladi; binoning ğarb tomonidagi oynalar oldiga alyuminiy plastinka (asalari iniga öxşaş tösiq)lar qöyilgan, jan. tomoni qabariq bloklardan taşkil topgan. Bino pardozida yuqori sifatli marmar plitalar, koşinlar, suvoğida maydalangan marmar bölakçalar va boşqalar işlatilgan; atrofidagi hudud kökalamzorlar, gulzorlar bilan sölim maskanga aylantirilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИНИНГ ПРЕЗИДЕНТИ — Ўзбекистон Республикасида давлат ва ижро этувчи ҳокимият бошлиғи. Ўзбекистонда президентлик лавозим сифатида 1990 йил 24 мартда таъсис этилган. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 90-моддасига биноан, Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига 35 ёшдан кичик бўлмаган, давлат тилини яхши биладиган, бевосита сайловгача камида 10 йил Ўзбекистон ҳудудида муқим яшаётган Ўзбекистон Республикаси фуқароси сайланиши мумкин. Ўзбекистон Республикаси Президенти сайлови мамлакатнинг 18 ёшга тўлган фуқаролари умумий, тенг ва тўғридантўғри сайлов ҳуқуқи асосида яширин овоз бериши йўли билан ўтказилади. Ўзбекистон Республикаси Президенти 7 йил муддатга сайланади. Президентни сайлаш тартиби «Ўзбекистон Республикаси Президенти сайлови тўғрисида»ги қонун (1991 йил 18 нояб.) ва унинг янги таҳририда (2004 йил 3 дек.) қабул қилинган тегишли моддаларида белгиланган.
Ўзбекистон Республикаси Президентлигига номзод кўрсатиш ҳуқуқига сиёсий партиялар ва бевосита фуқаролар эгадирлар. Сайлаш ҳуқуқига эга бўлган фуқаро ёки фуқаролар гуруҳи Ўзбекистон Республикаси Президентлигига номзод кўрсатиш учун камида 300 нафар сайловчидан иборат сайловчилар ташаббускор гуруҳини тузиши керак. Президентликка номзодлар кўрсатиш сайловга 65 кун қолганда бошланади ва 45 кун қолганда тугайди. Номзодлар кўрсатиш сиёсий партияларнинг юқори органлари, шунингдек, сайловчилар ташаббускор гуруҳи йиғилиши томонидан амалга оширилади. Президент сайловида 2 та номзод иштирок этган такдирда, овоз беришда иштирок этган сайловчиларнинг нисбий кўпчилик овозини олган номзод сайланган деб ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси Президенти сайловида 2 тадан ортиқ номзод иштирок этган тақдирда, агар номзодларнинг ҳеч бири овоз беришда иштирок этган сайловчилар ярмидан кўпининг овозини ололмаган бўлса, сайловчиларнинг овозини энг кўп олган 2 номзод иштирокида такрорий овоз бериш ўтказилади. Ўзбекистон Республикаси Президенти сайлови якунлари тўғрисидаги ахборот сайловдан кейин 10 кундан кечиктирмай Марказий сайлов комиссияси томонидан эълон қилинади. Сайланган Президент Ўзбекистон Республикаси Марказий Сайлов комиссияси томонидан Ўзбекистон Республикаси Президенти сайлови натижалари расмий тарзда эълон қилинган кундан эътиборан кечи билан 2 ой ичида Олий Мажлис йиғилишида қасамёд қилган пайтдан бошлаб ўз лавозимига киришади. Президент қуйидагича қасамёд қилади: «Ўзбекистон халқига садоқат билан хизмат қилишга, республиканинг Конституцияси ва қонунларига қатъий риоя этишга, фуқароларнинг ҳуқуқлари ва эркинликларига кафолат беришга, Ўзбекистон Республикаси Президенти зиммасига юклатилган вазифаларни виждонан бажаришга тантанали қасамёд қиламан».
Ўзбекистон Республикасининг Президентига, Конституцияга мувофиқ кенг ва хилмахил ваколатлар берилган. Бу ваколатлар давлат ҳаётининг деярли барча соҳаларига тааллуқли бўлиб, мамлакат иқтисодиёти ва умуман жамият ривожланишига жуда катта таъсир ўтказади. Президент фуқароларнинг ҳуқуқлари ва эркинликларига, Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси ва қонунларига риоя этилишининг кафили; Ўзбекистон Республикасининг суверенитети, хавфсизлиги ва ҳудудий яхлитлигини муҳофаза этиш, миллийдавлат тузилиши масалаларига доир қарорларни амалга ошириш юзасидан зарур чоратадбирлар кўради; мамлакат ичкарисида ва халқаро муносабатларда Ўзбекистон Республикаси номидан иш кўради. Президент Ўзбекистон Республикаси Қуролли Кучларининг Олий Бош қўмондони ҳисобланади. Қуролли Кучларнинг олий қўмондонларини тайинлайди ва вазифасидан озод қилади, олий ҳарбий унвонлар беради. Ўзбекистон Республикаси Миллий хавфсизлик хизматини тузади. Фавқулодда вазиятлар (реал, ташқи хавф, оммавий тартибсизликлар, йирик ҳалокат, табиий офат, эпидемиялар) юз берган тақдирда фуқароларнинг хавфсизлигини таъминлашни кўзлаб, мамлакатнинг бутун ҳудудида ёки унинг айрим жойларида фавқулодда ҳолат жорий этади ва қабул қилган қарорини 3 кун ичида Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг палаталари тасдиғига киритади. Президентнинг ваколатлари жумласига фуқаролик, сиёсий бошпана бериш, Ўзбекистон Республикасининг давлат мукофотлари билан такдирлаш, афв этиш тўғрисидаги ҳужжатларни қабул қилиш ва гуноҳидан кечишни амалга ошириш каби масалаларни ҳал этиш киритилган. Ўзбекистон Республикасининг Президенти Конституция ва қонунларга асосланиб ҳамда уларни ижро этиш юзасидан республиканинг бутун ҳудудида мажбурий кучга эга бўлган фармонлар, қарорлар ва фармойишлар чиқаради. Давлат бошлиғи сифатида Президент давлат ҳокимияти органлари тизимида мувофиклаштирувчи вазифани бажаради. Президентнинг ижро этувчи ҳокимият органларига нисбатан ваколатлари аввало унинг Ўзбекистон Ҳукуматини тузишдаги иштирокида кўринади. Президент Ўзбекистон Республикаси Бош вазирининг тақдимига биноан, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси аъзоларини тасдиқлайди ва лавозимларидан озод қилади; вилоят ҳокимларини ҳамда Тошкент шаҳри ҳокимини тайинлайди ва лавозимидан озод этади, кейинчалик бу масалаларни тегишли халқ депутатлари Кенгашларининг тасдиғига киритади. Президент Конституцияни, қонунларни бузган ёки ўз шаъни ва қадрқимматига доғ туширадиган хаттиҳаракат содир этган ҳокимларни ўз қарори билан лавозимидан озод этишга ҳақди. У республика бошқаруви органларининг, шунингдек, ҳокимларнинг қабул қилган ҳужжатларини тўхтатиши, бекор қилиши мумкин. Президент қабул қиладиган ҳужжатлар «Ўзбекистон Республикаси Президентининг хабарномаси»да, шунингдек, республика газ.ларида расман эълон қилинади. Президент ўз вазифасини бажариб турган даврда бошқа ҳақ тўланадиган лавозимни эгаллаши, вакиллик органининг депутати бўлиши, тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланиши мумкин эмас. Президентнинг шахси дахлсиздир ва «Ўзбекистон Республикаси Президенти фаолиятининг асосий кафолатлари тўғрисида»ги қонун (2003 йил 25 апр.) билан муҳофаза этилади. Президентнинг қонуний фаолиятига тўсқинлик қилинишига, шунингдек, унинг шаъни ва қадрқимматига путур етказилишига йўл қўйилмайди ва бундай ҳаракатлар тегишли қонунларга мувофиқ жавобгарликка сабаб бўлиши мумкин. Бу қоида истеъфога чиққан Президентга нисбатан ҳам ўз кучини сақлаб қолади. Президент меҳнатига ҳақ тўлаш қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда амалга оширилади. Ўзбекистон Республикасининг Президенти бетоблиги сабабли ўз вазифасини бажара олмаслиги Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг палаталари қўшма қарорига кўра тузилган давлат тиббий комиссия хулосаси билан тасдиқланган тақдирда 10 кун муддат ичида палаталарнинг қўшма фавқулодда йиғилишида депутатлар, сенаторлар орасидан 3 ойгача бўлган муддатга Ўзбекистон Республикаси Президенти вазифасини вақтинча бажарувчи сайланади. Бу ҳолда 3 ой муддат ичида Ўзбекистон Республикаси Президентининг умумхалқ сайлови ўтказилиши шарт. Ўзбекистон Республикаси Президентининг давлат қурилиши соҳасидаги тажрибасидан унумли фойдаланиш мақсадида ваколати тугаши муносабати билан истеъфога чиққан Президент умрбод Сенат аъзоси лавозимини эгаллаши кўзда тутилган.
Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 19боби «Ўзбекистон Республикасининг Президенти» деб номланади. Бу боб 9 та моддадан иборат бўлиб, уларда Ўзбекистон Республикаси Президентининг конституциявийҳуқуқий мақоми белгилаб берилган. Олий Кенгаш 12чақириқ 1сессиясида депутатлар томонидан Ўзбекистон Республикасининг биринчи Президенти лавозимйга Н.А.Каримов сайланган эди. «Ўзбекистон Республикаси Президенти сайлови тўғрисида»ги қонунга биноан, 1991 йил 29 дек. ва 2000 йил 9 янв.да муқобиллик асосида тўғридантўғри умумхалқ Президент сайловлари ўтказилди. Бу сайловлар натижасида И.А.Каримов Ўзбекистон Республикасининг Президенти этиб сайланди.
Ўзбекистон Республикасиниш Президенти самарали фаолият юритишни таъминлаш мақсадида Президент девонини тузади, турли хизмат бўлинмаларини шакллантиради. Ўзбекистон Республикасининг Президенти Оқса/>ойдаги қароргоҳида фаолият юритади. «Дўрмон» (Қибрай тумани) қароргоҳида турли халқаро учрашувлар, олий мартабали меҳмонларни кутиб олиш маросимлари ва бошқалар тадбирлар ўтказилади.
Ўзбекистон Республикасининг Президенти девони биноси — Тошкент шаҳрининг марказий қисмида, Ўзбекистон шоҳкўчаси (Анҳор бўйи)да жойлашган (1964, меъморлар В. Березин, А. Файнлейб, Р. Блезе, С. Эшонхўжаев ва бошқалар; муҳандис Э.Леннишмидт ва бошқалар). Асосий бино 6 қаватли бўлиб, биринчи қаватга 900 ўринли мажлислар зали туташган. Бино аниқ геометрик шакллардан фойдаланилгани, нисбатларнинг аниқ ва монументаллиги, бадиий кўркам ва меъморий жиҳатдан оддийлиги билан ажралиб туради. Асосий бино (уз. 94 м) шимолга қараган, 3 бўлакдан иборат. Бино тарзидаги вертикал бўлинишлар, катта ҳажмдаги деразалар ҳамда асосий кириш эшиги мутаносиблиги бинога алоҳида улуғворлик бахш этган. Бинонинг жан. томони ҳам шу тарзда ҳал этилган, унга қуёш нурини тўсувчи махсус мосламалар ишланган. Мажлислар зали биносида вестибюль, фойе, кутубхона, ошхона ва бошқалар қўшимча хоналар мавжуд; залга асосий бинонинг 2қаватидаги махсус йўлакдан ўтилади; бинонинг ғарб томонидаги ойналар олдига алюминий пластинка (асалари инига ўхшаш тўсиқ)лар қўйилган, жан. томони қабариқ блоклардан ташкил топган. Бино пардозида юқори сифатли мармар плиталар, кошинлар, сувоғида майдаланган мармар бўлакчалар ва бошқалар ишлатилган; атрофидаги ҳудуд кўкаламзорлар, гулзорлар билан сўлим масканга айлантирилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.