Özbekiston tarixi davlat muzeyi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 87–88-b. — ziyouz.com
Özbekiston tarixi davlat muzeyi — Özbekiston FA ning yirik ilmiy tekşiriş va madaniy-ma'rifiy muassasalaridan biri. 1876 yilda Toşkent muzeyi nomida taşkil etilgan. 1883 yil Turkiston ommaviy kutubxonasi bilan birlaştirildi. Etn., arxeologiya, numizmatika, harbiytarix bölimlari bölgan (1903). 1918 yil Turkiston ölka xalq muzeyiga, 1922 yildan Turkiston Boş muzeyiga, 1925 yildan Örta Osiyo Boş muzeyiga aylantirildi. 1943 yildan Özbekiston xalqlari tarixi muzeyi deb nomlangan. 1969—92 yillar Oybek nomidagi Özbekiston xalqlari tarixi muzeyi deb atalgan. 1992 yil 21 apr. dagi Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 203sonli qaroriga muvofiq, bir neça muzeylarni birlaştiriş asosida hoz. nomi bilan qayta taşkil etildi.
Muzey Özbekiston va Örta Osiyo xalqlarining moddiy va ma'naviy obidalarini saqlaş va örganiş böiiça mamlakatda yirik ilmiy tekşiriş markazi hisoblanadi. Hoz. kunda uning zaxirasida 250 mingga yaqin tarixiy, san'at va madaniyat yodgorliklaridan iborat osori atiqalar saqlanadi. Buning 60 mingdan ortiğini arxeologiya, 80 mingdan ziyodi numizmatika va 16 mingdan ortiğini etn. yodgorliklari taşkil etadi. Unda mahalliy ölkaşunoslar, ötmiş bilan qiziquvçi havaskorlardan töplangan ölka tarixiga oid numizmatika, arxeologiya, uyrözğor buyumlari va fotosuratlardan iborat kolleksiyalar ham mavjud.
Arxeologiya fondida arxeologik yodgorliklardan topilgan aşyolar, devoriy tasvirlar, uyrözğor buyumlari, mehnat qurollari, qadimiy yozuvlar tasvirlangan aşyolar va boşqalar buyumlar saqlanadi.
Numizmatika fondida esa eng qadimiy davrlardan to şu kungaça zarb etilgan oltin, kumuş, mis tangalar, pullar, oltin va kumuş medallar va podşo sulolalarining muhrlari jamlangan.
Muzeydagi etn. fondi esa nihoyatda qimmatli buyumlardan iborat bölib, xalqimizning uyanjomlari, kiyimkeçaklari, zargarlik buyumlari, xalq hunarmandçiligining hamma sohasiga oid iş qurollari va mahsulotlaridan namunalar — har bir etn. hududning öziga xos xususiyatlari bilan ajralib turadi. Şulardan 10 mingdan ortiği özbek xalqining ijtimoiy hayotiga oid bölsa, 6 mingi Özbekiston hududida yaşovçi boşqa millatlarga taalluqlidir.
Muzeyning yangi ekspozitsiyasi Özbekistonni jahon sivilizatsiyasi taraqqiyotiga qöşgan hissasini, şu bilan birga Özbekiston hududidagi tarixiymadaniy jarayonlarning eng qadimiy davrlardan boşlab hozirga qadar bölgan taraqqiyotini özida aks ettirgan.
YunonBaqtriya, Kuşon, Köhna Xorazm, Naxşab, Buxoro va Çoçda zarb qilingan tangalar alohida diqqatga sazovor. Bu tangalarda mahalliy hukmdorlarning qiyofasi, boşqalarida esa qabila belgilari yoki tamğalari zarb qilingan. Muzey ekspozitsiyasida Örta Osiyoda hukmronlik qilgan tohiriylar, somoniylar, qoraxoniylar, temuriylar, Buxoro, Xiva va Qöqon xonliklariga mansub tangalar namoyiş etilgan.
Muzey arxiv va kutubxonaga ega. Muzey faoliyati davomida olimlar tomonidan ilmiy asarlar, ilmiy va ommabop kitoblar, albom, buklet va turli körsatkiçlar hamda maktab öquvçilari va talabalar tarbiyasi uçun ilmiymetodik qöllanmalar naşr etib kelmoqda. Ular orasida keyingi yillarda naşr etilgan «Temuriylar sulolasining tangalari» (1996); «Katalog metalliçeskix i keramiçeskix izdeliy Uzbekistana XŞX1X vv» (2000); «Özbek milliy kiyimlari» (2002); «Farğona vodiysidagi milliy ozodlik kuraşlari» (2003); «Toşkentning yangi şahar qismi tarixi» (2004) kabi naşrlar bor.
Muzeyda 4 ta fan d-ri va 4 ta fan nomzodi işlaydi. 2003 yil apr.da muzey qoşida ilmiymetodik kengaş taşkil qilingan.
Muzey 1964 yildan 1887 yil qurilgan sobiq Turkiston davlat palatasi binosida faoliyat yurgizgan. 1992 yil apr. dan sobiq Lenin muzeyi binosiga köçib ötdi. Mazkur bino (1970, me'mori Ye.Rozanov, V.Şestopalov va boşqalar) Toşkent şahrining markazida Şarof Raşidov şohköçasida joylaşgan. Bino murabba tarhli, 20 ta zal (umumiy ekspozitsiya mayd. 3,2 ming kv.m), ma'ruzalar (500 kv.m) hamda konferensiya (170 kv.m) zallari, ustaxonalar, fond, iş xonalaridan iborat. An'anaviy panjara uslubida işlangan quyoş nuridan saqlovçi tösiqlar oddiy geometrik şakldagi binoga jozibadorlik baxş etgan; keng yölka (pandus) bino oldi maydoniga olib borib, 2qavat vestibyuli bilan boğlanadi. Bino 1999—2003 yillarda qayta ta'mirlandi (me'mor R.Iskandarov va boşqalar), içki tuzilişi özgartirildi, yangi dizaynda zamonaviy texnika bilan jihozlandi. Ustaxonalar, fond hamda xodimlarning iş xonalari 1qavatda joylaşgan. Bino interyeri milliy an'analarda (gançkorlik — M.Usmonov va boşqalar; yoğoç öymakorligi — K,.Haydarov va boşqalar) ziynatlangan, ta'mirlaş davrida mahobatli devoriy rasmlar (rassom A. Ikromjonov, A.Aliqulov) bilan bezatilgan.
Jannat Ismoilova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎЗБЕКИСТОН ТАРИХИ ДАВЛАТ МУЗЕЙИ — Ўзбекистон ФА нинг йирик илмий текшириш ва маданий-маърифий муассасаларидан бири. 1876 йилда Тошкент музейи номида ташкил этилган. 1883 йил Туркистон оммавий кутубхонаси билан бирлаштирилди. Этн., археология, нумизматика, ҳарбийтарих бўлимлари бўлган (1903). 1918 йил Туркистон ўлка халқ музейига, 1922 йилдан Туркистон Бош музейига, 1925 йилдан Ўрта Осиё Бош музейига айлантирилди. 1943 йилдан Ўзбекистон халқлари тарихи музейи деб номланган. 1969—92 йиллар Ойбек номидаги Ўзбекистон халқлари тарихи музейи деб аталган. 1992 йил 21 апр. даги Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 203сонли қарорига мувофиқ, бир неча музейларни бирлаштириш асосида ҳоз. номи билан қайта ташкил этилди.
Музей Ўзбекистон ва Ўрта Осиё халқларининг моддий ва маънавий обидаларини сақлаш ва ўрганиш бўиича мамлакатда йирик илмий текшириш маркази ҳисобланади. Ҳоз. кунда унинг захирасида 250 мингга яқин тарихий, санъат ва маданият ёдгорликларидан иборат осори атиқалар сақланади. Бунинг 60 мингдан ортиғини археология, 80 мингдан зиёди нумизматика ва 16 мингдан ортиғини этн. ёдгорликлари ташкил этади. Унда маҳаллий ўлкашунослар, ўтмиш билан қизиқувчи ҳаваскорлардан тўпланган ўлка тарихига оид нумизматика, археология, уйрўзғор буюмлари ва фотосуратлардан иборат коллекциялар ҳам мавжуд.
Археология фондида археологик ёдгорликлардан топилган ашёлар, деворий тасвирлар, уйрўзғор буюмлари, меҳнат қуроллари, қадимий ёзувлар тасвирланган ашёлар ва бошқалар буюмлар сақланади.
Нумизматика фондида эса энг қадимий даврлардан то шу кунгача зарб этилган олтин, кумуш, мис тангалар, пуллар, олтин ва кумуш медаллар ва подшо сулолаларининг муҳрлари жамланган.
Музейдаги этн. фонди эса ниҳоятда қимматли буюмлардан иборат бўлиб, халқимизнинг уйанжомлари, кийимкечаклари, заргарлик буюмлари, халқ ҳунармандчилигининг ҳамма соҳасига оид иш қуроллари ва маҳсулотларидан намуналар — ҳар бир этн. ҳудуднинг ўзига хос хусусиятлари билан ажралиб туради. Шулардан 10 мингдан ортиғи ўзбек халқининг ижтимоий ҳаётига оид бўлса, 6 минги Ўзбекистон ҳудудида яшовчи бошқа миллатларга тааллуқлидир.
Музейнинг янги экспозицияси Ўзбекистонни жаҳон цивилизацияси тараққиётига қўшган ҳиссасини, шу билан бирга Ўзбекистон ҳудудидаги тарихиймаданий жараёнларнинг энг қадимий даврлардан бошлаб ҳозирга қадар бўлган тараққиётини ўзида акс эттирган.
ЮнонБақтрия, Кушон, Кўҳна Хоразм, Нахшаб, Бухоро ва Чочда зарб қилинган тангалар алоҳида диққатга сазовор. Бу тангаларда маҳаллий ҳукмдорларнинг қиёфаси, бошқаларида эса қабила белгилари ёки тамғалари зарб қилинган. Музей экспозициясида Ўрта Осиёда ҳукмронлик қилган тоҳирийлар, сомонийлар, қорахонийлар, темурийлар, Бухоро, Хива ва Қўқон хонликларига мансуб тангалар намойиш этилган.
Музей архив ва кутубхонага эга. Музей фаолияти давомида олимлар томонидан илмий асарлар, илмий ва оммабоп китоблар, альбом, буклет ва турли кўрсаткичлар ҳамда мактаб ўқувчилари ва талабалар тарбияси учун илмийметодик қўлланмалар нашр этиб келмоқда. Улар орасида кейинги йилларда нашр этилган «Темурийлар сулоласининг тангалари» (1996); «Каталог металлических и керамических изделий Узбекистана ХШХ1Х вв» (2000); «Ўзбек миллий кийимлари» (2002); «Фарғона водийсидаги миллий озодлик курашлари» (2003); «Тошкентнинг янги шаҳар қисми тарихи» (2004) каби нашрлар бор.
Музейда 4 та фан д-ри ва 4 та фан номзоди ишлайди. 2003 йил апр.да музей қошида илмийметодик кенгаш ташкил қилинган.
Музей 1964 йилдан 1887 йил қурилган собиқ Туркистон давлат палатаси биносида фаолият юргизган. 1992 йил апр. дан собиқ Ленин музейи биносига кўчиб ўтди. Мазкур бино (1970, меъмори Е.Розанов, В.Шестопалов ва бошқалар) Тошкент шаҳрининг марказида Шароф Рашидов шоҳкўчасида жойлашган. Бино мурабба тарҳли, 20 та зал (умумий экспозиция майд. 3,2 минг кв.м), маърузалар (500 кв.м) ҳамда конференция (170 кв.м) заллари, устахоналар, фонд, иш хоналаридан иборат. Анъанавий панжара услубида ишланган қуёш нуридан сақловчи тўсиқлар оддий геометрик шаклдаги бинога жозибадорлик бахш этган; кенг йўлка (пандус) бино олди майдонига олиб бориб, 2қават вестибюли билан боғланади. Бино 1999—2003 йилларда қайта таъмирланди (меъмор Р.Искандаров ва бошқалар), ички тузилиши ўзгартирилди, янги дизайнда замонавий техника билан жиҳозланди. Устахоналар, фонд ҳамда ходимларнинг иш хоналари 1қаватда жойлашган. Бино интерьери миллий анъаналарда (ганчкорлик — М.Усмонов ва бошқалар; ёғоч ўймакорлиги — К,.Ҳайдаров ва бошқалар) зийнатланган, таъмирлаш даврида маҳобатли деворий расмлар (рассом А. Икромжонов, А.Алиқулов) билан безатилган.
Жаннат Исмоилова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.