Özgaruvçan va özgarmas miqdorlar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 115-b. — ziyouz.com
Özgaruvçan va özgarmas miqdorlar — ma'lum mulohaza doirasida turli qiymatlarni yoki mos holda faqat 1 ta qiymatni qabul qiladigan miqdorlar. Odatda, son qiymatli, vektor va matritsa qiymatli funksiyalarga nisbatan qöllanadi. Matematikada dastlab faqat özgarmas miqdorlar — sonlar, ma'lum figura ölçovlari bilan iş körilgan. 17-asr da tabiatşunoslik, xususan texnikaning taraqqiyoti taqozosi bilan harakat va boşqalar jarayonlar örganila boşlandi. Ikkinçi tomondan algebrada harfiy timsollar vujudga kelişi va analitik geometriyaning yaratilişi özgarmas mikdorlardan özgaruvçi miqdorlarni örganişga ötiş uçun qulay asos yaratildi. Differensial hisob va integral hisob yaratilgaç. Ö. va ö.m. mexanik harakat va boşqalarga fizik jarayonlarning matematik ifodasi sifatida qaraldi. Keyinçalik bu tuşunçalar aniq matematik ta'rif beriladigan özgaruvçi, funksiya, dinamik sistema holati va trayektoriyasi kabi tuşunçalar bilan almaşdi. Ö. va ö. m. esa, asosan, matematik tuşunça va teoremalarni fizik izohlaş vositasi bölib qoldi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎЗГАРУВЧАН ВА ЎЗГАРМАС МИҚДОРЛАР — маълум мулоҳаза доирасида турли қийматларни ёки мос ҳолда фақат 1 та қийматни қабул қиладиган миқдорлар. Одатда, сон қийматли, вектор ва матрица қийматли функцияларга нисбатан қўлланади. Математикада дастлаб фақат ўзгармас миқдорлар — сонлар, маълум фигура ўлчовлари билан иш кўрилган. 17-аср да табиатшунослик, хусусан техниканинг тараққиёти тақозоси билан ҳаракат ва бошқалар жараёнлар ўрганила бошланди. Иккинчи томондан алгебрада ҳарфий тимсоллар вужудга келиши ва аналитик геометриянинг яратилиши ўзгармас микдорлардан ўзгарувчи миқдорларни ўрганишга ўтиш учун қулай асос яратилди. Дифференциал ҳисоб ва интеграл ҳисоб яратилгач. Ў. ва ў.м. механик ҳаракат ва бошқаларга физик жараёнларнинг математик ифодаси сифатида қаралди. Кейинчалик бу тушунчалар аниқ математик таъриф бериладиган ўзгарувчи, функция, динамик система ҳолати ва траекторияси каби тушунчалар билан алмашди. Ў. ва ў. м. эса, асосан, математик тушунча ва теоремаларни физик изоҳлаш воситаси бўлиб қолди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.