Özgaruvçan yulduzlar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 115–116-b. — ziyouz.com
Özgaruvçan yulduzlar — vaqt ötgan sari ravşanligini davriy özgartiradigan yulduzlar. Ravşanliklari özgarişiga köra, tutiluvçi va fizik turlarga bölinadi. Tutiluvçi Ö.yu. umumiy oğirlik markazi atrofida aylanuvçi ikki yulduzdan iborat sistema bölib, ularning orbita tekisliklari kuzatiş çiziğiga juda yaqin yotadi. Bunday yulduzlar bir-biridan juda kiçik burçak masofada yotganidan ularni aloxidaalohida körib bölmaydi va ularning nurlanişi qöşilib, bitta yulduzdek körinadi. Bir yulduz ikkinçisini tösişi natijasida bunday sistemaning ravşanligi kamayadi. Tutiluvçi Ö.yu.ning ayrimlarida (mas, Persey yulduz turkumining R si) tutilişdan boşqa paytda umumiy ravşanliklari özgarmay saqlanadi (rasm, b). Boşqa tur tutiluvçi Ö.yu.da (mas, Liraning (3 si va Katta Ayiqning \¥ turida) esa sistemaning umumiy ravşanligi faqat tutiliş paytidagina emas, balki tutiliş kuzatilmagan paytda ham özgaradi (rasm, a). Galaktikamizda 3000 ga yaqin tutiluvçi Ö.yu. aniklangan.
Fizik Ö.yu. ravşanliklarining özgarişi şu yulduzlar qa'rida yuz beradigan fizik jarayonlar hisobiga böladi. Ular öz navbatida pulsatsiyalanuvçi va eruptiv yulduzlarga bölinadi. Pulsatsiyalanuvçi Ö.yu. ravşanliklarining bir meyorda özgarişi bilan ifodalanadi. Bu turdagi Ö.yu.ga davrlari uzunligi va ravşanliklari özgariş darajasi turliça bölgan sefeidalar, KK Lira turi, Savrning KU turi, Kitning Mira turidagi Ö.yu. misoldir. Eru ptiv Ö.yu. özgaruvçanligi vaqtivaqti bilan qaytalanuvçi çaqnaş körinişida böladi. Bunday çaqnaşlar uşbu yulduzlardan plazmaning uloqtirilişi bilan tuşuntiriladi. Eruptiv Ö.yu.ning yarmidan köpi Aravakaş yulduz turkumining KLU turidagi yulduzlardir. Ö.yu.ni kuzatişdan turli yulduz sistemalarining yoşi va boşqalar tafsilotlari ham aniklanadi. Faqat sefeidalartagina mansub «davryorqinlik» boğliqlik ulargaça bölgan masafalarni juda aniq belgilaş imkonini berdi. Galaktikaning uzoq joylarigaça bölgan masofalar ana şu usulda aniklanadi. Hozirgi zamon kuzatişlari qöşaloq Ö.yu.dan ba'zilari rentgen nurlari manbalari ham ekanini körsatdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎЗГАРУВЧАН ЮЛДУЗЛАР — вақт ўтган сари равшанлигини даврий ўзгартирадиган юлдузлар. Равшанликлари ўзгаришига кўра, тутилувчи ва физик турларга бўлинади. Тутилувчи Ў.ю. умумий оғирлик маркази атрофида айланувчи икки юлдуздан иборат система бўлиб, уларнинг орбита текисликлари кузатиш чизиғига жуда яқин ётади. Бундай юлдузлар бир-биридан жуда кичик бурчак масофада ётганидан уларни алохидаалоҳида кўриб бўлмайди ва уларнинг нурланиши қўшилиб, битта юлдуздек кўринади. Бир юлдуз иккинчисини тўсиши натижасида бундай системанинг равшанлиги камаяди. Тутилувчи Ў.ю.нинг айримларида (мас, Персей юлдуз туркумининг Р си) тутилишдан бошқа пайтда умумий равшанликлари ўзгармай сақланади (расм, б). Бошқа тур тутилувчи Ў.ю.да (мас, Лиранинг (3 си ва Катта Айиқнинг \¥ турида) эса системанинг умумий равшанлиги фақат тутилиш пайтидагина эмас, балки тутилиш кузатилмаган пайтда ҳам ўзгаради (расм, а). Галактикамизда 3000 га яқин тутилувчи Ў.ю. аникланган.
Физик Ў.ю. равшанликларининг ўзгариши шу юлдузлар қаърида юз берадиган физик жараёнлар ҳисобига бўлади. Улар ўз навбатида пульсацияланувчи ва эруптив юлдузларга бўлинади. Пульсацияланувчи Ў.ю. равшанликларининг бир меъёрда ўзгариши билан ифодаланади. Бу турдаги Ў.ю.га даврлари узунлиги ва равшанликлари ўзгариш даражаси турлича бўлган цефеидалар, КК Лира тури, Саврнинг КУ тури, Китнинг Мира туридаги Ў.ю. мисолдир. Эру птив Ў.ю. ўзгарувчанлиги вақтивақти билан қайталанувчи чақнаш кўринишида бўлади. Бундай чақнашлар ушбу юлдузлардан плазманинг улоқтирилиши билан тушунтирилади. Эруптив Ў.ю.нинг ярмидан кўпи Аравакаш юлдуз туркумининг КЛУ туридаги юлдузлардир. Ў.ю.ни кузатишдан турли юлдуз системаларининг ёши ва бошқалар тафсилотлари ҳам аникланади. Фақат цефеидалартагина мансуб «даврёрқинлик» боғлиқлик уларгача бўлган масафаларни жуда аниқ белгилаш имконини берди. Галактиканинг узоқ жойларигача бўлган масофалар ана шу усулда аникланади. Ҳозирги замон кузатишлари қўшалоқ Ў.ю.дан баъзилари рентген нурлари манбалари ҳам эканини кўрсатди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.