Özlaştirma gap
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 119-b. — ziyouz.com
Özlaştirma gap — sintaktik hodisalardan biri. Özgalar gapining mazmuni saqlanib, grammatik şakli yoki gap qurilişi özgartirib berilişi Ö.g. hisoblanadi. Bunda muallif boşqalar gapining grammatik va ayrim leksik xususiyatlarini özgartirgan holda özlaştirib, hikoya qilib beradi. Ö.g. köçirma gapdan ohangi va ayrim fe'l şakllarining işlatilmasligi bilan ham ajralib turadi. Köçirma gapda juda köp qöllanadigan demoq fe'lining deb, dedi, deydi, degan edi kabi şakllari Ö.g.da deyarli qöllanmaydi. Ö.g.da uning örnida köproq aytmoq, gapirmoq, ta'kidlamoq fe'llari işlatiladi: Öqituvçi ona tilini yaxşi bilmasdan, boşqa fanlarni çuqur egallaş mumkin emasligini ta'kidladi.
Köçirma gap Ö.g.ga aylantirilganda, ba'zan uning uslubiy xususiyatlari ham özgaradi. Ayniqsa, sözlovçining nutq jarayoniga turli munosabatini ifodalovçi ayrim kiriş sözlar, undovlar; axir, xöş, ha, yöq, xöp, mayli kabi gap bilan boğlanmagan elementlar, sözgaplar köpinça tuşib qoladi: Xöş, qanday yangiliklar bor? — söradi Öktam/ Öktam qanday yangiliklar borligini söradi.
Öndov gap, atov gap, ritorik söroq gap kabilarni Ö.g.ga aylantirib bölmaydi: Ana zamon! Ana hikmat! — dedi Sakson ota yayrab kulib. Eh, attang, attang, qanday beğamlik! — dedi u jahli çiqib.
Köçirma gap qançalik murakkab tuzilgan bölsa, uni Ö.g.ga aylantiriş şunçalik qiyinlaşadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎЗЛАШТИРМА ГАП — синтактик ҳодисалардан бири. Ўзгалар гапининг мазмуни сақланиб, грамматик шакли ёки гап қурилиши ўзгартириб берилиши Ў.г. ҳисобланади. Бунда муаллиф бошқалар гапининг грамматик ва айрим лексик хусусиятларини ўзгартирган ҳолда ўзлаштириб, ҳикоя қилиб беради. Ў.г. кўчирма гапдан оҳанги ва айрим феъл шаклларининг ишлатилмаслиги билан ҳам ажралиб туради. Кўчирма гапда жуда кўп қўлланадиган демоқ феълининг деб, деди, дейди, деган эди каби шакллари Ў.г.да деярли қўлланмайди. Ў.г.да унинг ўрнида кўпроқ айтмоқ, гапирмоқ, таъкидламоқ феъллари ишлатилади: Ўқитувчи она тилини яхши билмасдан, бошқа фанларни чуқур эгаллаш мумкин эмаслигини таъкидлади.
Кўчирма гап Ў.г.га айлантирилганда, баъзан унинг услубий хусусиятлари ҳам ўзгаради. Айниқса, сўзловчининг нутқ жараёнига турли муносабатини ифодаловчи айрим кириш сўзлар, ундовлар; ахир, хўш, ҳа, йўқ, хўп, майли каби гап билан боғланмаган элементлар, сўзгаплар кўпинча тушиб қолади: Хўш, қандай янгиликлар бор? — сўради Ўктам/ Ўктам қандай янгиликлар борлигини сўради.
Ўндов гап, атов гап, риторик сўроқ гап кабиларни Ў.г.га айлантириб бўлмайди: Ана замон! Ана ҳикмат! — деди Саксон ота яйраб кулиб. Эҳ, аттанг, аттанг, қандай беғамлик! — деди у жаҳли чиқиб.
Кўчирма гап қанчалик мураккаб тузилган бўлса, уни Ў.г.га айлантириш шунчалик қийинлашади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.