Pahlavon Mahmud

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 139–140-b. — ziyouz.com

Pahlavon Mahmud PAHLAVON MAHMUD, Puryoyvaliy, Qitoli (1247, — 1326, Xiva) — şoir va mutafakkir. Futuvvat-juvonmardlik guruhining uluğ peşvolaridan biri. Fors tilida ijod qilgan. Pöstindözlik, telpakdözlik b-n şuğullangan. Hindiston va Eronda polvonlikda dong taratgan. Şunga köra, Paxlavon Mahmud deb atalgan. Fors va turkiy xalklar adabiyotida Umar Xapyomdan söng faqat ruboiy yozgan şoir P.M.dir. U Xayyomning oddiy taqlidçisi bölmay, muşohada kuçi jihatidan u b-n barobar turgan. P. M. şahar hunarmandkosiblarining futuvvat-juvonmardlik harakati (13—14-a.lar) taşkilotçisi, ma'naviy rahnamosi bölgan. Köpçilik ruboiylari mardlik, marhamat va şafqat, saxovat va oli-janoblik kabi juvonmardlik prin-siplari asosida yozilgan. Asarlarida tasavvuf ta'limotining nazariy ğoyalari b-n juvonmardlik tariqatining amaliy qoidalari özaro omuxta holda bayon qilingan. Unga köra, xudo diydori koinotdagi barça mavjudotlarda aks etadi. P. M. moddiy borliqning manguligi, inson va tabiat, yor vasli va uning lazzati haqida fikr yuritadi. Ruboiylari fikrning ravşanligi, mazmunning teranligi, obrazlarning rang-barangligi b-n ajralib turadi. Ularda «yor», «döst», «ma'şuqa», «jonona» kabi sözlar turli ma'nolarda, söfiyona şe'rlarida «xudo» ma'nosida keladi. P.M.ga nisbat beriladigan «Hazrati Paxlavon ruboiylari»ning qölyozma nusxalari Özbekiston FA Şarqşunoslik in-tida saqlanadi.

«Qomus ul-a'lom» (Ş. Somibek) va «Otaşkadai Ozariy» (L. Alibek) va «Haft-iqlim» (A. Roziy) nomli asarlarda xabar berilişiça, P. M. «Kanz ul-haqoyiq», («Haqiqatlar xa-zinasi», 1303—04) nomli masnaviy ham yozgan, lekin asar hali topilmagan. Xorazmda yozilgan qölyozma mano-qibdya şoir hayoti haqida ma'lumotlar bor. Uning vasiyatiga köra, jasa-di özining pöstindözlik ustaxonasiga dafn etilgan. Vaqt ötişi b-n maqbara atrofida Pahlavon Mahmud majmuasi vujudga kelgan. Ruboiylari Töxtasin Jalolov, Muinzoda, Vasfiy, Matnazar Abdulhakimov tomonidan özbek tiliga tarjima qilingan.

As: Kim agar ozoddur [Ruboiylar], T., 1992.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПАҲЛАВОН МАҲМУД, Пурёйвалий, Қитоли (1247, — 1326, Хива) — шоир ва мутафаккир. Футувват-жувонмардлик гуруҳининг улуғ пешволаридан бири. Форс тилида ижод қилган. Пўстиндўзлик, телпакдўзлик б-н шуғулланган. Ҳиндистон ва Эронда полвонликда донг таратган. Шунга кўра, Пахлавон Маҳмуд деб аталган. Форс ва туркий халклар адабиётида Умар Хапёмдан сўнг фақат рубоий ёзган шоир П.М.дир. У Хайёмнинг оддий тақлидчиси бўлмай, мушоҳада кучи жиҳатидан у б-н баробар турган. П. М. шаҳар ҳунармандкосибларининг футувват-жувонмардлик ҳаракати (13—14-а.лар) ташкилотчиси, маънавий раҳнамоси бўлган. Кўпчилик рубоийлари мардлик, марҳамат ва шафқат, саховат ва оли-жаноблик каби жувонмардлик прин-циплари асосида ёзилган. Асарларида тасаввуф таълимотининг назарий ғоялари б-н жувонмардлик тариқатининг амалий қоидалари ўзаро омухта ҳолда баён қилинган. Унга кўра, худо дийдори коинотдаги барча мавжудотларда акс этади. П. М. моддий борлиқнинг мангулиги, инсон ва табиат, ёр васли ва унинг лаззати ҳақида фикр юритади. Рубоийлари фикрнинг равшанлиги, мазмуннинг теранлиги, образларнинг ранг-баранглиги б-н ажралиб туради. Уларда «ёр», «дўст», «маъшуқа», «жонона» каби сўзлар турли маъноларда, сўфиёна шеърларида «худо» маъносида келади. П.М.га нисбат бериладиган «Ҳазрати Пахлавон рубоийлари»нинг қўлёзма нусхалари Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-тида сақланади.

«Қомус ул-аълом» (Ш. Сомибек) ва «Оташкадаи Озарий» (Л. Алибек) ва «Ҳафт-иқлим» (А. Розий) номли асарларда хабар берилишича, П. М. «Канз ул-ҳақойиқ», («Ҳақиқатлар ха-зинаси», 1303—04) номли маснавий ҳам ёзган, лекин асар ҳали топилмаган. Хоразмда ёзилган қўлёзма мано-қибдя шоир ҳаёти ҳақида маълумотлар бор. Унинг васиятига кўра, жаса-ди ўзининг пўстиндўзлик устахонасига дафн этилган. Вақт ўтиши б-н мақбара атрофида Паҳлавон Маҳмуд мажмуаси вужудга келган. Рубоийлари Тўхтасин Жалолов, Муинзода, Васфий, Матназар Абдулҳакимов томонидан ўзбек тилига таржима қилинган.

Ас: Ким агар озоддур [Рубоийлар], Т., 1992.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.