Paleobotanika
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 17–18-b. — ziyouz.com
Paleobotanika (paleo... va botanika), paleofitologiya — botanikaning kazilma ösimliklarni örganuvçi sohasi. P. qazilma ösimliklarning sistematikasi, taşki (morfologik) va içki (anatomik) tuzilişi, Yer yuzida tarqaliş qonuniyatlari, muhit b-n özaro munosabatlari, rivojlaniş tarixi, özaro qarindoşligi, ösimlik qoplami almaşinuvi qonuniyatlari kabi masalalarni örganadi. P. ma'lumotlari sistematika, morfologiya, anatomiya, evolyutsiya, filogeniya, geogr., geol.da nazariy masalalarni hal kilişga yordam beradi.
Odatda, tabiiy şaroitga moslaşgan ösimliklar saqlanib qolgan, moslaşa olmaganlari esa yöq bölib ketgan. Demak, qazilma ösimliklar geologik davrlardagi tabiat özgarişlarini bildiruvçi meteorologik vosita hisoblanadi. Geologik va stratigrafik qazilma boyliklarni qidirişda P. ma'lumotlaridan foydalaniladi, çunki Yer pöstidagi yoqilğilarning hammasi (toşkömir, antrotsit va b.), asosan, ösimlik qoldiklaridan hosil bölgan.
Tekşiriş obyektlariga köra, P. quyidagi mustaqil tarmoklarga bölinadi: paleopalinologiya — qazilma ösimliklarning çang va sporalarini (kimyoviy usulda maxsus işlangandan söng) mikroskop yordamida örganadi; paleokarpologiya — ösimliklarning qazilma uruği, mevasi, danagi va meva pöçoqlarini örganadi; paleoks ilologiya — ösimlik yoğoçlarining kömir va toşga aylangan qoldiqlarini maxsus (şlift) tayyorlab, mikroskopda tekşiradi, ixnofitologiya — ösimlik bargi, şoxi, guli va köpayiş organining toğ jinslarida qolgan izini yoki epidermiya qoldiklarini örganadi.
P.dan paleomikologiya va paleoalgologiya yoki paleofikologiya mustaqil fan sifatida ajralib çiqadi. Plankton qazilma suvötlarni örganiş, ayniqsa, muhim ahamiyatga ega. Çunki organik dunyoning boşlanğiç rivojlaniş bosqiçlarini tuşunişda qad. bakteriya, suvötlarni örganiş juda muhim.
Ösimliklarning qazilma qoldiqlari qadimdan olimlar diqqatini jalb qilgan. Mas, mil. av. 6—5-a.larda Ksenofan Peros oroli toğ yotqiziklaridan «lavr yaproklari»ni topganligi haqida yozgan. Ammo ösimliklarning qazilma qoldiqlari va izlari ança vaqtgaça tabiat ajoyiboti deb tuşunilgan. Ammo ular bir vaqtda ösgan ösimliklarning qoldiqlari ekanligini dastavval Leonardo da Vinçi (15-a. oxiri) körsatgan. P.ni alohida fan sifatida örganişni fransuz olimi A. Bronyar boşlab bergan. 19-a. oxiri va 20-a. boşlarida yangi kumir konlarining oçilişi tufayli kömir qatlamlaridagi ösimlik qoldiklarini örganiş imkoni tuğildi.
Örta Osiyoda P. bir qança kumir konlari topilişi munosabati b-n rivojlandi. Bu yerda, ayniqsa, yura va uçlamçi hamda törtlamçi davr qazilma ösimliklari yaxşi örganildi. Özbekiston hududida quruklikda ösgan ösimliklar — psilofitlar 360 mln. yil avval — devon davrida tarqalganligi aniqlangan. Karbon davrida ösimliklar olami birmunça murakkablaşgan; bu davrda qoz. qirqböğimlar, qirqquloqlar va ignabarglilarning qad. ajdodlari yaşagan. Bu davrga oid 40 dan ortiq ösimlik qoldiklari Bökantoğ, Zirabuloq, Hisor, Kurama, Oloy, Nurota, Turkiston va b. toğlardan topilgan. Perm va trias davridan 80 ga yaqin, yura davridan esa 100 dan ortiq ösimlik turkumi aniqlangan. Örta Osiyo kömir konlarining hosil bölişida bu ösimliklar muhim rol öynagan. Örta Osiyoda bör davriga kelib dengizning qisqarib, quruqlikning ortişi b-n ösimliklar olamida katta özgarişlar röy bergan. Oçiq uruğli ösimliklardan yangi şaroitga moslaşa olmaganlari yöq bölib ketib, — yopiq uruğli ösimliklar rivojlangan. Özbekiston hududida bör davrida paydo bölgan ösimliklardan tol, terak, çinor, tut, xurmo, qayrağoç, anjir, çilonjiyda va b. hozirgaça saqlanib qolgan.
Ad.: Kriştofoviç A. N., Paleobotanika Uzbekistana, t. 1—2, T., 1968—71.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАЛЕОБОТАНИКА (палео... ва ботаника), палеофитология — ботаниканинг казилма ўсимликларни ўрганувчи соҳаси. П. қазилма ўсимликларнинг систематикаси, ташки (морфологик) ва ички (анатомик) тузилиши, Ер юзида тарқалиш қонуниятлари, муҳит б-н ўзаро муносабатлари, ривожланиш тарихи, ўзаро қариндошлиги, ўсимлик қоплами алмашинуви қонуниятлари каби масалаларни ўрганади. П. маълумотлари систематика, морфология, анатомия, эволюция, филогения, геогр., геол.да назарий масалаларни ҳал килишга ёрдам беради.
Одатда, табиий шароитга мослашган ўсимликлар сақланиб қолган, мослаша олмаганлари эса йўқ бўлиб кетган. Демак, қазилма ўсимликлар геологик даврлардаги табиат ўзгаришларини билдирувчи метеорологик восита ҳисобланади. Геологик ва стратиграфик қазилма бойликларни қидиришда П. маълумотларидан фойдаланилади, чунки Ер пўстидаги ёқилғиларнинг ҳаммаси (тошкўмир, антроцит ва б.), асосан, ўсимлик қолдикларидан ҳосил бўлган.
Текшириш объектларига кўра, П. қуйидаги мустақил тармокларга бўлинади: палеопалинология — қазилма ўсимликларнинг чанг ва спораларини (кимёвий усулда махсус ишлангандан сўнг) микроскоп ёрдамида ўрганади; палеокарпология — ўсимликларнинг қазилма уруғи, меваси, данаги ва мева пўчоқларини ўрганади; палеокс илология — ўсимлик ёғочларининг кўмир ва тошга айланган қолдиқларини махсус (шлифт) тайёрлаб, микроскопда текширади, ихнофитология — ўсимлик барги, шохи, гули ва кўпайиш органининг тоғ жинсларида қолган изини ёки эпидермия қолдикларини ўрганади.
П.дан палеомикология ва палеоальгология ёки палеофикология мустақил фан сифатида ажралиб чиқади. Планктон қазилма сувўтларни ўрганиш, айниқса, муҳим аҳамиятга эга. Чунки органик дунёнинг бошланғич ривожланиш босқичларини тушунишда қад. бактерия, сувўтларни ўрганиш жуда муҳим.
Ўсимликларнинг қазилма қолдиқлари қадимдан олимлар диққатини жалб қилган. Мас, мил. ав. 6—5-а.ларда Ксенофан Перос ороли тоғ ётқизикларидан «лавр япроклари»ни топганлиги ҳақида ёзган. Аммо ўсимликларнинг қазилма қолдиқлари ва излари анча вақтгача табиат ажойиботи деб тушунилган. Аммо улар бир вақтда ўсган ўсимликларнинг қолдиқлари эканлигини даставвал Леонардо да Винчи (15-а. охири) кўрсатган. П.ни алоҳида фан сифатида ўрганишни француз олими А. Броньяр бошлаб берган. 19-а. охири ва 20-а. бошларида янги кумир конларининг очилиши туфайли кўмир қатламларидаги ўсимлик қолдикларини ўрганиш имкони туғилди.
Ўрта Осиёда П. бир қанча кумир конлари топилиши муносабати б-н ривожланди. Бу ерда, айниқса, юра ва учламчи ҳамда тўртламчи давр қазилма ўсимликлари яхши ўрганилди. Ўзбекистон ҳудудида қурукликда ўсган ўсимликлар — псилофитлар 360 млн. йил аввал — девон даврида тарқалганлиги аниқланган. Карбон даврида ўсимликлар олами бирмунча мураккаблашган; бу даврда қоз. қирқбўғимлар, қирққулоқлар ва игнабарглиларнинг қад. аждодлари яшаган. Бу даврга оид 40 дан ортиқ ўсимлик қолдиклари Бўкантоғ, Зирабулоқ, Ҳисор, Курама, Олой, Нурота, Туркистон ва б. тоғлардан топилган. Пермь ва триас давридан 80 га яқин, юра давридан эса 100 дан ортиқ ўсимлик туркуми аниқланган. Ўрта Осиё кўмир конларининг ҳосил бўлишида бу ўсимликлар муҳим роль ўйнаган. Ўрта Осиёда бўр даврига келиб денгизнинг қисқариб, қуруқликнинг opтиши б-н ўсимликлар оламида катта ўзгаришлар рўй берган. Очиқ уруғли ўсимликлардан янги шароитга мослаша олмаганлари йўқ бўлиб кетиб, — ёпиқ уруғли ўсимликлар ривожланган. Ўзбекистон ҳудудида бўр даврида пайдо бўлган ўсимликлардан тол, терак, чинор, тут, хурмо, қайрағоч, анжир, чилонжийда ва б. ҳозиргача сақланиб қолган.
Ад.: Криштофович А. Н., Палеоботаника Узбекистана, т. 1—2, Т., 1968—71.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.