Paleogen sistemasi

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 18–19-b. — ziyouz.com

Paleogen sistemasi (DAVRI) (yun. palaios — qadimgi va genos — tuğiliş, yoşi) — Yer tarixi kaynozoy eratermasinint boşlaniş davri. P. s taxm. 65—66 mln. yil muqaddam boşlanib, 40—42 mln. yil davom etgan. P.s. yotqiziqlari Yer yuzida keng tarqalgan bölib, Amerika, Yevropa, Şim. Amerikaning ançagina qismini qoplab yotadi.

P.s.da yirik tektonik harakatlar bölib ötgan. Şim. va Jan. Amerikaning ğarbiy qismida Kordilyera va And toğlarining kötarilişi davom etgan. Ularning atrofida (toğ oldi bukilmalarida) qalin vulkanogen va terrigen qatlamlari töplangan. Yevropa b-n Afrika oraliğida, şuningdek, Osiyoning jan. qismida yastanib yotgan yirik geosinklinal sistema mavjud bölib, hoz. Pireney toğlaridan Myanmagaça bölgan hududni egallagan. P.s.ning 2yarmida burmalaniş va toğlar hosil bölgan, natijada Örta dengizning jan. va şim. sohillari böylab toğli orollarning 2 zanjiri vujudga kelgan. P.s.da Afrikaning şarqiy çekkalari böylab meridianal yönalgan yirik grabenlar — Şarqiy Afrika siniqlar zonasi paydo bölgan. Uzoq Şarq hududida Tinç okean geosinklinal mintaqasi rivojlangan. Yuqoridagi regionlardan taşqari, Kiçik Osiyo, Bolqon ya.o., Grenlandiya, Yaponiya, Kamçatka va b. joylarda vulkan harakatlari bölganligi qayd etilgan. Paleogen transfessiyasi Şim. yarim şarning köp joylarida, ayniqsa, eotsen oxirida maksimal darajaga yetgan. Bu vaktda Şarqiy Yevropa platformasining jan. qismi, Turon va Ğarbiy Sibir plitalari, Zakavkazye, Örta va Jan. Yevropa, Afrikaning şim. va b. joylarni suv bosgan. Oligotsen boşlarida bölgan tektonik harakatlar dengiz regressiyasiga (Örta Yevropa, Karib dengizi, Meksika qöltiği va b.dan taşqari) olib kelgan. Bu davrda kontinental iqlim hukmron böla boşlagan. Geosinklinal havzalarda flişlar, oligotsendan boşlab dengiz molasslari şakllangan. Örta dengiz havzalarida P.s.ga xos nummulit va lepidotsiklin ohaktoşlari töplangan. Platformalarda karbonatli gil, glaukonit va kvarsli qum, opoka, trepel, spongolit, şuningdek, gil yotqiziklari hosil bölgan. Oligotsen havzalarida mergel, dolomit va ankerit konkretsiyali gillar keng tarqalgan. Atlantika, Tinç va Hind okeanlarining tubida karbonatli, ba'zan terrigen gillar töplangan. Kontinental yotqiziqlar orasida kömirli çökindi va qizil rangli gillar köp uçraydi.

P.s.ning quruqlikdagi faunasi bör sisşemasinnkkdan keskin farq qiladi. P.s. boşlarida sudralib yuruvçilar (dinozavrlar, uçuvçi kaltakesaklar va dengiz kaltakesaklari — ixtiozavr va pliozavrlar)ning köpçiligi qirilib ketgan. Bu davrda hoz. amfibiyalar yaşagan, suyakli baliqlar köp bölgan. P.s.da sut emizuvçilar keng tarqalib, paleotsenda ular ibtidoiy holda bölgan, eotsendan boşlab esa haşarotxörlar, kemiruvçilar, primatlar, yirtqiç hayvonlar, tuyoqlilar, xartumlilar, kitsimonlar va b. paydo böla boşlagan. P.s.da yalanğoç uruğlilar ösgan, yopiq uruğli ösimliklar ham köpaygan. Paleotsen va quyi eotsenda yopiq uruğli ösimliklar keng tarqalgan, keyinçalik yöqolib ketgan.

Özbekistonda P.s. yotqiziqlari Farğona, Surxon va Zarafşon vodiylari, Hisor, Nurota, Zirabuloq-Ziyovuddin, Zarafşon va Turkiston toğ tizmalarining etaklari va yon bağirlarida, Ustyurt va Qizilqum çölida köpgina hududni işğol qiladi. P.s. yotqiziqlari oolitli dolomit, ohaktoş, qumtoş, giltoş, kvars qumlari, bentonit hamda vulkanli toğ jinslaridan tarkib topgan. Özbekistonning quruqlik landşaftida past böyli, ignabargli, gulli daraxtlar taraqqiy etgan.

P.d. yotqiziklarida foydali qazilmalardan neft va gaz, qönğir kömir, marganets, temir, boksit, fosforit bor. Özbekistonda P.s. yotqiziklaridan neft va gaz, fosforit, kaliy, paligorskit, kvarsli qumlar, bezak toşlar, gips-angidrid kabi quriliş ma-teriallari va b. topilgan.

P.s. yotqiziklarini Özbekistonda geologlar V. I. Popov, S. X. Mirkamolova, O. M. Akramxöjayev, M. 3. Zokirov, M I. Egamberdiyev va b. örganişgan. Stratigrafik jihatdan P.s. paleotsen, eotsen va oligotsen bölimlariga, bölimlar esa yarus, svita, qatlamlarga bölinadi.

Ad.: Akramxodjayev A.M., Egamberdiyev M. i dr., Litologiya, stratigrafiya i neftegazonosnost Yujnogo i Zapadnogo Uzbekistana, T., 1971; Fatxullayev Ğ., Husanov S, Tarixiy geologiya va paleontologiya asoslari, T., 2002.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПАЛЕОГЕН СИСТЕМАСИ (ДАВРИ) (юн. palaios — қадимги ва genos — туғилиш, ёши) — Ер тарихи кайнозой эратермасининт бошланиш даври. П. с тахм. 65—66 млн. йил муқаддам бошланиб, 40—42 млн. йил давом этган. П.с. ётқизиқлари Ер юзида кенг тарқалган бўлиб, Америка, Европа, Шим. Американинг анчагина қисмини қоплаб ётади.

П.с.да йирик тектоник ҳаракатлар бўлиб ўтган. Шим. ва Жан. Американинг ғарбий қисмида Кордильера ва Анд тоғларининг кўтарилиши давом этган. Уларнинг атрофида (тоғ олди букилмаларида) қалин вулканоген ва терриген қатламлари тўпланган. Европа б-н Африка оралиғида, шунингдек, Осиёнинг жан. қисмида ястаниб ётган йирик геосинклиналь система мавжуд бўлиб, ҳоз. Пиреней тоғларидан Мьянмагача бўлган ҳудудни эгаллаган. П.с.нинг 2ярмида бурмаланиш ва тоғлар ҳосил бўлган, натижада Ўрта денгизнинг жан. ва шим. соҳиллари бўйлаб тоғли оролларнинг 2 занжири вужудга келган. П.с.да Африканинг шарқий чеккалари бўйлаб меридианал йўналган йирик грабенлар — Шарқий Африка синиқлар зонаси пайдо бўлган. Узоқ Шарқ ҳудудида Тинч океан геосинклиналь минтақаси ривожланган. Юқоридаги регионлардан ташқари, Кичик Осиё, Болқон я.о., Гренландия, Япония, Камчатка ва б. жойларда вулкан ҳаракатлари бўлганлиги қайд этилган. Палеоген трансфессияси Шим. ярим шарнинг кўп жойларида, айниқса, эоцен охирида максимал даражага етган. Бу вактда Шарқий Европа платформасининг жан. қисми, Турон ва Ғарбий Сибирь плиталари, Закавказье, Ўрта ва Жан. Европа, Африканинг шим. ва б. жойларни сув босган. Олигоцен бошларида бўлган тектоник ҳаракатлар денгиз регрессиясига (Ўрта Европа, Кариб денгизи, Мексика қўлтиғи ва б.дан ташқари) олиб келган. Бу даврда континентал иқлим ҳукмрон бўла бошлаган. Геосинклиналь ҳавзаларда флишлар, олигоцендан бошлаб денгиз моласслари шаклланган. Ўрта денгиз ҳавзаларида П.с.га хос нуммулит ва лепидоциклин оҳактошлари тўпланган. Платформаларда карбонатли гил, глауконит ва кварцли қум, опока, трепел, спонголит, шунингдек, гил ётқизиклари ҳосил бўлган. Олигоцен ҳавзаларида мергель, доломит ва анкерит конкрецияли гиллар кенг тарқалган. Атлантика, Тинч ва Ҳинд океанларининг тубида карбонатли, баъзан терриген гиллар тўпланган. Континентал ётқизиқлар орасида кўмирли чўкинди ва қизил рангли гиллар кўп учрайди.

П.с.нинг қуруқликдаги фаунаси бўр сисшемасиннккдан кескин фарқ қилади. П.с. бошларида судралиб юрувчилар (динозаврлар, учувчи калтакесаклар ва денгиз калтакесаклари — ихтиозавр ва плиозаврлар)нинг кўпчилиги қирилиб кетган. Бу даврда ҳоз. амфибиялар яшаган, суякли балиқлар кўп бўлган. П.с.да сут эмизувчилар кенг тарқалиб, палеоценда улар ибтидоий ҳолда бўлган, эоцендан бошлаб эса ҳашаротхўрлар, кемирувчилар, приматлар, йиртқич ҳайвонлар, туёқлилар, хартумлилар, китсимонлар ва б. пайдо бўла бошлаган. П.с.да яланғоч уруғлилар ўсган, ёпиқ уруғли ўсимликлар ҳам кўпайган. Палеоцен ва қуйи эоценда ёпиқ уруғли ўсимликлар кенг тарқалган, кейинчалик йўқолиб кетган.

Ўзбекистонда П.с. ётқизиқлари Фарғона, Сурхон ва Зарафшон водийлари, Ҳисор, Нурота, Зирабулоқ-Зиёвуддин, Зарафшон ва Туркистон тоғ тизмаларининг этаклари ва ён бағирларида, Устюрт ва Қизилқум чўлида кўпгина ҳудудни ишғол қилади. П.с. ётқизиқлари оолитли доломит, оҳактош, қумтош, гилтош, кварц қумлари, бентонит ҳамда вулканли тоғ жинсларидан таркиб топган. Ўзбекистоннинг қуруқлик ландшафтида паст бўйли, игнабаргли, гулли дарахтлар тараққий этган.

П.д. ётқизикларида фойдали қазилмалардан нефть ва газ, қўнғир кўмир, марганец, темир, боксит, фосфорит бор. Ўзбекистонда П.с. ётқизикларидан нефть ва газ, фосфорит, калий, палигорскит, кварцли қумлар, безак тошлар, гипс-ангидрид каби қурилиш ма-териаллари ва б. топилган.

П.с. ётқизикларини Ўзбекистонда геологлар В. И. Попов, С. X. Миркамолова, О. М. Акрамхўжаев, М. 3. Зокиров, М И. Эгамбердиев ва б. ўрганишган. Стратиграфик жиҳатдан П.с. палеоцен, эоцен ва олигоцен бўлимларига, бўлимлар эса ярус, свита, қатламларга бўлинади.

Ад.: Акрамходжаев А.М., Эгамбердиев М. и др., Литология, стратиграфия и нефтегазоносность Южного и Западного Узбекистана, Т., 1971; Фатхуллаев Ғ., Ҳусанов С, Тарихий геология ва палеонтология асослари, Т., 2002.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.