Paleogeografiya

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 19–20-b. — ziyouz.com

Paleogeografiya (paleo... va geografiya) — Yer va Yer pöstining ötgan geologik zamonlardagi tabiiy geografik holatini örganadigan fan, tarixiy geologiyaning bir qismi. P.ning asosiy vazifasi qad. davrlardagi quruklik va dengizlarning joylaşişi, çuqurligi, suvning şörligi, suv osti relyefi, ösimlik va hayvonot dunyosi, yer landşafti, iqlimi, quruqlik va dengizlarda sodir bölgan fizikkimyoviy hamda tabiiy-geografik jarayonlarni tadqiq qilişdan iborat. P. toğ jinslari, ulardagi organik qol-diqlarning tarkibi, strukturasi, teksturasi, joylanişi va b.ni batafsil örganişga asoslanadi. U fatsiyalar haqidagi ta'limot, litologiya, stratigrafiya, tektonika, paleontologiya, paleoekologiya, paleoiqlimşunoslik, geokimyo va geofizika b-n uzviy boğliq.

Ilk paleontologik ma'lumotlar örta asr Şarq olimlari, xususan, Abu Ray-hon Beruniy asarlarida keltirilgan. Birok, P. yaxlit fan sifatida 19-a. ning örtalaridan tarkib topa boşladi. Biostratigrafiya ma'lumotlari asosida nisbiy geoxronologik şkalaning işlab çiqilişi, fatsiyalar haqidagi ta'limotning vujudga kelişi, ingliz geologi Ç. Layel tomonidan aktualizm metodining asoslanişi, turli paleo-geografik xaritalarning tuzilişi P.ning vujudga kelişiga asos böldi.

20-a.ning 30-y.laridan paleogeografik rekonstruksiyalar foydali qazilmalarni qidirib topişning zaruriy asosi bölib qoldi. Fatsiyalar haqidagi ta'limot (U. Tvenxofel, D. V. Nalivkin) takomillaşdi. Xilma-xil tad-qiqot usullari yaratilib, buning na-tijasida P.da bir neça yönalişlar paydo böldi; ular Yerning ötgan zamonlardagi tabiiy-geografik şaroitlarini turli tomondan örganadi. Paleoekologik yönaliş çökindi jinslar tarkibi va b. xususiyatlari hamda ulardagi organik qoldikdarni tadqiq etadi; ötgan geologik davrning hayvonot va ösimlik dunyosi, suv havzalari, ularning qöşni dengizlar b-n boğliqligi, iqlim şaroiti, şörlik darajasi va b. xususiyatlarini örganadi. Paleobiogeografik yönaliş ayrim geologik davrlardagi zoogeografiya va flora provinsiyalari hamda oblastlarini belgilab beradi. Paleobiogeofafik, litologik-geokimyoviy va b. ma'lumotlar paleoiqlim rekonstruksiyalarida foydalaniladi. Terrigen-mineralogik yönaliş muayyan tarkibli çaqiq çökindilarning joydan-joyga köçiş yöllari, töplaniş oblastlari va kelib çi-qişini aniqlaş imkonini beradi. Geokimyoviy yönaliş qad. suv havzalari şörligi va fizikkimyoviy xususiyatlari hamda ularning evolyutsiyasini örganadi. Şuningdek, autigen mi-nerallar Cl, F, V, Br, Ca. Mg, Sr kabi elementlar konsentratsiyami, gilli va karbonatli jinslarda temir oksidi [Ğe(Ğe2O3)]ning miqdoriga asoslanib, qad. davrlar atmosferasining tarkibini aniklaydi. Dinamik P. qadimgi suv havzalari, köl, daryolar harakatini örga-nadi, oqimlarni, çökindilar töplangan muxit xususiyatlarini tekşiradi. 30-y.lardan paleotektonik usul keng tarqaldi. Bu usul fatsiyalarni ajratiş, qad. yotqiziqlar qalinligi, formatsiyasini aniklaşga asoslangan. P.ning maxsus tarmoqlaridan biri paleovulkanologiyadir. U vulkanli oblastlarning paleo-geografik rekonstruksiyasi b-n şuğullanadi. Paleogeomorfologiya qad. rel-yeflarni örganadi. 1968 y.dan okeanlar tubida burğilaş ötkazila boşlaşi okeanlar P.sini töğridan-töğri aniklaşga imkon berdi.

P. yordamida Özbekiston hududining köp qismi mezozoy erasining kello-vey, Oksford, alb, turon, senon asrlarida va eotsenda dengiz suvi b-n qoplanganligi aniqlandi. Bu yerlar, ak-sinça, yura davrining boşlari va örtalarida, bör davrining neokom, senoman va turon asrlari 2yarmida quruqlik bölgan. Toşkent atrofi, Qizilqum çöli, Amudaryo etaklari, Orol dengizi örni va Ustyurt platosida tarqalgan turon asri qumtoşlaridan topilgan dinozavr skeletlari va ulkan daraxtlarning toşga aylangan ta-nalari hamda quyi va örta yura davrlarida hosil bölgan konlar öşa davrlar botqoqlik, örmonlar va toğlar b-n öralgan laguna va köllar, sayoz daryolar mavjud bölganligidan dalolat beradi.

Ad.: Markov K. K., Paleogeografiya, 2 izd., M„ 1960; Ruxin L. B., Osnovi obşey paleogeografii, L., 1962; Geologiya, paleontologiya, paleogeografiya [Sbornik trudov], M., 1973; Popov V. I., Litologiya kaynozoyskix molass Sredney Azii, t. 1-3, T., 1954-56; Babayev A. G., Akramxodjayev A. M., Paleogeografiya neftegazonosnix melovix otlojeniy Uzbekistana, T., 1960.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПАЛЕОГЕОГРАФИЯ (палео... ва география) — Ер ва Ер пўстининг ўтган геологик замонлардаги табиий географик ҳолатини ўрганадиган фан, тарихий геологиянинг бир қисми. П.нинг асосий вазифаси қад. даврлардаги қуруклик ва денгизларнинг жойлашиши, чуқурлиги, сувнинг шўрлиги, сув ости рельефи, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси, ер ландшафти, иқлими, қуруқлик ва денгизларда содир бўлган физиккимёвий ҳамда табиий-географик жараёнларни тадқиқ қилишдан иборат. П. тоғ жинслари, улардаги органик қол-диқларнинг таркиби, структураси, текстураси, жойланиши ва б.ни батафсил ўрганишга асосланади. У фациялар ҳақидаги таълимот, литология, стратиграфия, тектоника, палеонтология, палеоэкология, палеоиқлимшунослик, геокимё ва геофизика б-н узвий боғлиқ.

Илк палеонтологик маълумотлар ўрта аср Шарқ олимлари, хусусан, Абу Рай-ҳон Беруний асарларида келтирилган. Бирок, П. яхлит фан сифатида 19-а. нинг ўрталаридан таркиб топа бошлади. Биостратиграфия маълумотлари асосида нисбий геохронологик шкаланинг ишлаб чиқилиши, фациялар ҳақидаги таълимотнинг вужудга келиши, инглиз геологи Ч. Лайель томонидан актуализм методининг асосланиши, турли палео-географик хариталарнинг тузилиши П.нинг вужудга келишига асос бўлди.

20-а.нинг 30-й.ларидан палеогеографик реконструкциялар фойдали қазилмаларни қидириб топишнинг зарурий асоси бўлиб қолди. Фациялар ҳақидаги таълимот (У. Твенхофел, Д. В. Наливкин) такомиллашди. Хилма-хил тад-қиқот усуллари яратилиб, бунинг на-тижасида П.да бир неча йўналишлар пайдо бўлди; улар Ернинг ўтган замонлардаги табиий-географик шароитларини турли томондан ўрганади. Палеоэкологик йўналиш чўкинди жинслар таркиби ва б. хусусиятлари ҳамда улардаги органик қолдикдарни тадқиқ этади; ўтган геологик даврнинг ҳайвонот ва ўсимлик дунёси, сув ҳавзалари, уларнинг қўшни денгизлар б-н боғлиқлиги, иқлим шароити, шўрлик даражаси ва б. хусусиятларини ўрганади. Палеобиогеографик йўналиш айрим геологик даврлардаги зоогеография ва флора провинциялари ҳамда областларини белгилаб беради. Палеобиогеофафик, литологик-геокимёвий ва б. маълумотлар палеоиқлим реконструкцияларида фойдаланилади. Терриген-минералогик йўналиш муайян таркибли чақиқ чўкиндиларнинг жойдан-жойга кўчиш йўллари, тўпланиш областлари ва келиб чи-қишини аниқлаш имконини беради. Геокимёвий йўналиш қад. сув ҳавзалари шўрлиги ва физиккимёвий хусусиятлари ҳамда уларнинг эволюциясини ўрганади. Шунингдек, аутиген ми-нераллар Cl, F, В, Br, Ca. Mg, Sr каби элементлар концентрациями, гилли ва карбонатли жинсларда темир оксиди [Ғе(Ғе2О3)]нинг миқдорига асосланиб, қад. даврлар атмосферасининг таркибини аниклайди. Динамик П. қадимги сув ҳавзалари, кўл, дарёлар ҳаракатини ўрга-нади, оқимларни, чўкиндилар тўпланган мухит хусусиятларини текширади. 30-й.лардан палеотектоник усул кенг тарқалди. Бу усул фацияларни ажратиш, қад. ётқизиқлар қалинлиги, формациясини аниклашга асосланган. П.нинг махсус тармоқларидан бири палеовулканологиядир. У вулканли областларнинг палео-географик реконструкцияси б-н шуғулланади. Палеогеоморфология қад. рель-ефларни ўрганади. 1968 й.дан океанлар тубида бурғилаш ўтказила бошлаши океанлар П.сини тўғридан-тўғри аниклашга имкон берди.

П. ёрдамида Ўзбекистон ҳудудининг кўп қисми мезозой эрасининг келло-вей, Оксфорд, альб, турон, сенон асрларида ва эоценда денгиз суви б-н қопланганлиги аниқланди. Бу ерлар, ак-синча, юра даврининг бошлари ва ўрталарида, бўр даврининг неоком, сеноман ва турон асрлари 2ярмида қуруқлик бўлган. Тошкент атрофи, Қизилқум чўли, Амударё этаклари, Орол денгизи ўрни ва Устюрт платосида тарқалган турон асри қумтошларидан топилган динозавр скелетлари ва улкан дарахтларнинг тошга айланган та-налари ҳамда қуйи ва ўрта юра даврларида ҳосил бўлган конлар ўша даврлар ботқоқлик, ўрмонлар ва тоғлар б-н ўралган лагуна ва кўллар, саёз дарёлар мавжуд бўлганлигидан далолат беради.

Ад.: Марков К. К., Палеогеография, 2 изд., М„ 1960; Рухин Л. Б., Основы общей палеогеографии, Л., 1962; Геология, палеонтология, палеогеография [Сборник трудов], М., 1973; Попов В. И., Литология кайнозойских моласс Средней Азии, т. 1-3, Т., 1954-56; Бабаев А. Г., Акрамходжаев А. М., Палеогеография нефтегазоносных меловых отложений Узбекистана, Т., 1960.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.