Paleografiya

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 21–22-b. — ziyouz.com

Paleografiya (paleo... va ... grafin) — yozuv belgilarining yaratilişi va ularning rivojlanişini örganuvçi tarixiy-filologik fan; nazariy P. tarixan özgargan yozuv xususiyatlarining krnuniyatlarini aniklaydi; amaliy va tavsifiy P. muayyan qölyozmaning qaçon va qayerda yaratilganini, uni yozgan yoki köçirgan şaxsning iştirokini xdmda kotiblarning iş hajmini aniklaş maqsadida kotiblarning yoki ayrim qölyozmalarning individual (öziga xos) jihatlarini örganadi.

P. mustaqil fan sifatida diplomatika (qad. hujjatlar, yorliqlar va qad. yozma manbalarning haqiqiyligini aniqlovçi soha)dan ajralib çiqqan. «P.» terminini birinçi marta fran-siyalik monax Bernar de Monfokon qöllagan (1708). P.ning asosiy vazi-fasi — sanasi körsatilgan qölyozmalar yozuvining xronologik va hududiy xususiyatlarini aniklaş va tartibga soliş va şu asosda muayyan matnda uning yoziliş vaqti va joyi körsatilmagan, bu haqda bilvosita ma'lumotlar bölmagan qölyozmalarning ham davri va joyini aniklaşdir.

P. yozuv belgilarini, asosan, harflar va ularning tarkibiy unsurlari-ni, satrusti hamda farqlovçi belgilarni, qisqartirib yoziş usullari va b.ni örganadi. Vaqt ötişi b-n almaşinib va özgarib turgan yozuv materiallari va qurollari ham P.ning urganiş obyektidir. Asosiy yozuv materiallari hisoblangan palma yaproği, papirus, maxsus işlov berilgan teri (pergament) va, nihoyat, qoğozdagi yozma manbalarni P. urgansa, boşqa yozma yodgorliklarni P.ga yondoş bölgan sohalar örganadi. Mas, toş, yoğoç, sopol, metall va ş.k.da saqlangan yozuvlarni epigrafika, muhrlardagi yozuvlarni sfragistika, tangalardagi yozuvlarni numizmatika örganadi. Paleograf öz tadqiqotlarida ana şu yordamçi fan sohalaridan, şuningdek, P.dan ajralib çiqqan filigranologiya (qoğozdagi suv belgilari asosida qoğozni işlab çiqargan korxonani va davrni aniklaydi), kodikologiya (qad. qölyozma kitoblarning hoz. holatini örganadi), neografiya (hoz. yozuvni, hatto maşinka yozuvi va matbaa mahsulotlarini örganadi)dan, matnşunoslik va kitobşunoslikdan yaxşi xabardor bölişi kerak.

P., asosan, tarixiy tilşunoslik, tarix, adabiyotşunoslik, san'atşunoslik ehtiyojlari uçun xizmat qiladi, çunki paleografik tahlil bu fanlar uçun manba sifatida tadqiq etilayotgan qölyozmani örganişda majburiy birinçi bosqiç hisoblanadi. Paleograf tilşunoslar manbaning kelib çiqiş vaqti va joyini aniklaşdan taşqari, muayyan qölyozma kitobning yozilişida iştirok etgan şaxs (kotib)larning işini yoki bir neça qölyozmani yozgan (köçirgan) ayni bir şaxsning yozuv xususiyatlarini aniqlaşga katta e'tibor beradi, matnşunoslik yordamida muallif yoki kotibning, binobarin, dastlabki yoki ikkilamçi qölyozmaning til xususiyatlarini aniklaşga harakat qiladi.

Ayni paytda P. boşqa ijtimoiy fanlarning ma'lumotlari va metodlaridan foydalanadi: qölyozmaning til xususiyatlari asosida uning sanasini belgilaş va joyini aniklaşda tilşunoslikning; ayni şunday ma'lumotlarni yorliklar va turli hujjatlardagi turğun iboralar va söz birikmalari asosida aniklaşda diploma-tikaning; matn tarixi böyiça ma'lumotlardan ayni şu maqsadlarda foydalanişda matnşunoslikning; qölyozmadagi miniatyuralar, lavxalar va b. badiiy bezaklarning xususiyatlarini hisobga olişda san'atşunoslikning metodlaridan foydalaniladi. 20-a.da aniq fanlarning ma'lumotlaridan ham foydalaniş boşlandi: siyoh va böyoqlarni tahlil qilişda kimyoviy usullarning qöllanişi; öçib ketgan, tirnalgan, yuvilgan yoki böyalib, çaplaşib qolgan matnlarni rang farklovçi fototasvir orkali anikdaşda fizika ma'lumotlaridan foydalaniş va b.

Ba'zi tadqiqotçilar qad. qölyozmalarni öqiy oliş malakasiga ega böliş, qölyozmani ekspertiza qiliş va uning haqik,iy yoki soxtaligini aniqlaş, yozma manbalarning izoxli töplamlarini naşr etiş kabi işlarni ham P.ning vazifasi deb hisoblaydilar. Holbuki, bunday işlar matnşunoslik, manbaşunoslik, diplomatika kabi soxalar doirasida amalga oşiriladi.

Örganilayotgan alifbolarning turiga muvofiq, P. arab P.si, turkiy P., hind P.si, xitoy P.si, yunon P.si, lotin P.si, slavyan P.si va b. turlarga bölinadi. Umumiy P. tuşunçasi hozirça mavjud emas. Hoz. fan oddiga har qanday davr, har qanday materialda yozilgan barça turdagi yozuvlarning umumiy qonuniyatlarini örganişi mumkin bölgan umumiy P.ni şakllantiriş masalasi qöyilgan.

Özbekistonda yozma yodgorliklarning aksariyati arab yozuvida bölganligi sababli arab P.si bir kadar rivojlangan. Bu sohadagi tadqiqotlar, asosan, Özbekiston FA Abu Rayqon Beruniy nomidagi Şarqşunoslik in-tida, qisman tegişli muzeylarda amalga oşirilmoqda.

Abduvahob Madvaliyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПАЛЕОГРАФИЯ (палео... ва ... графин) — ёзув белгиларининг яратилиши ва уларнинг ривожланишини ўрганувчи тарихий-филологик фан; назарий П. тарихан ўзгарган ёзув хусусиятларининг крнуниятларини аниклайди; амалий ва тавсифий П. муайян қўлёзманинг қачон ва қаерда яратилганини, уни ёзган ёки кўчирган шахснинг иштирокини хдмда котибларнинг иш ҳажмини аниклаш мақсадида котибларнинг ёки айрим қўлёзмаларнинг индивидуал (ўзига хос) жиҳатларини ўрганади.

П. мустақил фан сифатида дипломатика (қад. ҳужжатлар, ёрлиқлар ва қад. ёзма манбаларнинг ҳақиқийлигини аниқловчи соҳа)дан ажралиб чиққан. «П.» терминини биринчи марта фран-циялик монах Бернар де Монфокон қўллаган (1708). П.нинг асосий вази-фаси — санаси кўрсатилган қўлёзмалар ёзувининг хронологик ва ҳудудий хусусиятларини аниклаш ва тартибга солиш ва шу асосда муайян матнда унинг ёзилиш вақти ва жойи кўрсатилмаган, бу ҳақда билвосита маълумотлар бўлмаган қўлёзмаларнинг ҳам даври ва жойини аниклашдир.

П. ёзув белгиларини, асосан, ҳарфлар ва уларнинг таркибий унсурлари-ни, сатрусти ҳамда фарқловчи белгиларни, қисқартириб ёзиш усуллари ва б.ни ўрганади. Вақт ўтиши б-н алмашиниб ва ўзгариб турган ёзув материаллари ва қуроллари ҳам П.нинг урганиш объектидир. Асосий ёзув материаллари ҳисобланган пальма япроғи, папирус, махсус ишлов берилган тери (пергамент) ва, ниҳоят, қоғоздаги ёзма манбаларни П. урганса, бошқа ёзма ёдгорликларни П.га ёндош бўлган соҳалар ўрганади. Мас, тош, ёғоч, сопол, металл ва ш.к.да сақланган ёзувларни эпиграфика, муҳрлардаги ёзувларни сфрагистика, тангалардаги ёзувларни нумизматика ўрганади. Палеограф ўз тадқиқотларида ана шу ёрдамчи фан соҳаларидан, шунингдек, П.дан ажралиб чиққан филигранология (қоғоздаги сув белгилари асосида қоғозни ишлаб чиқарган корхонани ва даврни аниклайди), кодикология (қад. қўлёзма китобларнинг ҳоз. ҳолатини ўрганади), неография (ҳоз. ёзувни, ҳатто машинка ёзуви ва матбаа маҳсулотларини ўрганади)дан, матншунослик ва китобшуносликдан яхши хабардор бўлиши керак.

П., асосан, тарихий тилшунослик, тарих, адабиётшунослик, санъатшунослик эҳтиёжлари учун хизмат қилади, чунки палеографик таҳлил бу фанлар учун манба сифатида тадқиқ этилаётган қўлёзмани ўрганишда мажбурий биринчи босқич ҳисобланади. Палеограф тилшунослар манбанинг келиб чиқиш вақти ва жойини аниклашдан ташқари, муайян қўлёзма китобнинг ёзилишида иштирок этган шахс (котиб)ларнинг ишини ёки бир неча қўлёзмани ёзган (кўчирган) айни бир шахснинг ёзув хусусиятларини аниқлашга катта эътибор беради, матншунослик ёрдамида муаллиф ёки котибнинг, бинобарин, дастлабки ёки иккиламчи қўлёзманинг тил хусусиятларини аниклашга ҳаракат қилади.

Айни пайтда П. бошқа ижтимоий фанларнинг маълумотлари ва методларидан фойдаланади: қўлёзманинг тил хусусиятлари асосида унинг санасини белгилаш ва жойини аниклашда тилшуносликнинг; айни шундай маълумотларни ёрликлар ва турли ҳужжатлардаги турғун иборалар ва сўз бирикмалари асосида аниклашда диплома-тиканинг; матн тарихи бўйича маълумотлардан айни шу мақсадларда фойдаланишда матншуносликнинг; қўлёзмадаги миниатюралар, лавхалар ва б. бадиий безакларнинг хусусиятларини ҳисобга олишда санъатшуносликнинг методларидан фойдаланилади. 20-а.да аниқ фанларнинг маълумотларидан ҳам фойдаланиш бошланди: сиёҳ ва бўёқларни таҳлил қилишда кимёвий усулларнинг қўлланиши; ўчиб кетган, тирналган, ювилган ёки бўялиб, чаплашиб қолган матнларни ранг фаркловчи фототасвир оркали аникдашда физика маълумотларидан фойдаланиш ва б.

Баъзи тадқиқотчилар қад. қўлёзмаларни ўқий олиш малакасига эга бўлиш, қўлёзмани экспертиза қилиш ва унинг ҳақик,ий ёки сохталигини аниқлаш, ёзма манбаларнинг изохли тўпламларини нашр этиш каби ишларни ҳам П.нинг вазифаси деб ҳисоблайдилар. Ҳолбуки, бундай ишлар матншунослик, манбашунослик, дипломатика каби сохалар доирасида амалга оширилади.

Ўрганилаётган алифболарнинг турига мувофиқ, П. араб П.си, туркий П., ҳинд П.си, хитой П.си, юнон П.си, лотин П.си, славян П.си ва б. турларга бўлинади. Умумий П. тушунчаси ҳозирча мавжуд эмас. Ҳоз. фан оддига ҳар қандай давр, ҳар қандай материалда ёзилган барча турдаги ёзувларнинг умумий қонуниятларини ўрганиши мумкин бўлган умумий П.ни шакллантириш масаласи қўйилган.

Ўзбекистонда ёзма ёдгорликларнинг аксарияти араб ёзувида бўлганлиги сабабли араб П.си бир кадар ривожланган. Бу соҳадаги тадқиқотлар, асосан, Ўзбекистон ФА Абу Райқон Беруний номидаги Шарқшунослик ин-тида, қисман тегишли музейларда амалга оширилмоқда.

Абдуваҳоб Мадвалиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.