Paleoiqlimşunoslik
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 23–24-b. — ziyouz.com
Paleoiqlimşunoslik (paleo... va iqlimşunoslik) — Yerning geologik va tarixiy ötmiş iqlimi haqidagi ta'limot. P. vazifasi Yer tarixi davomida sodir bölgan iqlim şaroitlarini örganiş va ularni Yer şari böyiça taqsimlanişini tadqiqot qilişdan iborat. P. paleogeografiyaning muhim qismi hisoblanadi; u stratigrafiya va paleontologiya, geomorfologiya va foydali qazilmalar töğrisidagi fanlar b-n çambarças boğlangan. Geologik ma'lumotlar iqlimşunoslik, meteorologiya, geografiya, geofizika va astronomiyaning nazariy qoidalari asosida taxlil qilinadi va umumlaştiriladi. Geologik ötmiş iqlimi xaqidagi xulosa avvalgi geologik davr tabiati va astronomik krnuniyatlarga böysunuvçi Quyoş radiatsiyasining oqimi ma'lumotlariga asosan tuziladi. Yaqin ötmiş iqlimi haqidagi xulosa esa geografik landşaft, ösimliklarning taqsimlanişi, daraxtlarning yillik halqalarining zamonaviy xususiyatlari, saqlanib qolgan tarixiy dalillar va madaniy yodgorliklar hamda keyingi yuz yillikdagi instrumental kuzatişlar böyiça tuziladi.
Qad. iqlimning geologik indikatorlari orasida asosiy 3 guruh: litologik, paleobotanik va paleozoologik körsatkiçlar alohida örin tutadi. Litologik körsatkiçlar deyarli hamma joyda tarqalgan; ötmiş davrlarda iqlim şaroitlari qanday bölganligi, nuraş xususiyati va sur'ati, çökindi jinslarning bir-biridan farqi darajasi miqyosi orqali aniqlanadi. Paleobotanik körsatkiçlar ösimliklarning qazilma qoldiqlari bölib, bu qoldiqlar iqlim ta'sirini, ösiş vaqti va joyini aks ettiradi. Mac, tropik örmonlarning hosil bölişi iqlimning issiq va nam bölganini, savanna va kserofil siyrak örmonlarning hosil bölişi ikdimning issiq va quruq bölganini körsatadi; barg tökadigan örmonlarning hosil bölişi mö'tadil iqlim indikatori bölib xisoblanadi. Paleozoologik körsatkiçlar organizmlar yaşagan davr iqlimini aks ettiradigan qoldiklardan iborat. Quruqlikda yaşovçi umurtqalilar devon davrit paydo bölgan; kaynozoy erasidagi sut emizuvçilar turli iqlimga yaxşi moslanib, keng hududlarda yaşagan.
Qad. iqlim paleozoy erasidan boşlabgina umumiy tarzda aniqlangan. T-ra va namlikning köp marta özgarib turişi natijasida yuqori kengliklarda muzlik davrlari va ular orasidagi davrlar almaşinib turgan, quyi kengliklarda esa plyuvial va kserotermik iqlimlar vujudga kelgan.
P. Yer iqlimining tarixini örganiş orqali foydali qazilmalarning paydo bölişi, ötmiş geologik davridagi hayvon va ösimliklarning yaşaş şaroitini körsatadi va iqlim özgarişini oldindan aytiş imkonini beradi.
Tohir Muxtorov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАЛЕОИҚЛИМШУНОСЛИК (палео... ва иқлимшунослик) — Ернинг геологик ва тарихий ўтмиш иқлими ҳақидаги таълимот. П. вазифаси Ер тарихи давомида содир бўлган иқлим шароитларини ўрганиш ва уларни Ер шари бўйича тақсимланишини тадқиқот қилишдан иборат. П. палеогеографиянинг муҳим қисми ҳисобланади; у стратиграфия ва палеонтология, геоморфология ва фойдали қазилмалар тўғрисидаги фанлар б-н чамбарчас боғланган. Геологик маълумотлар иқлимшунослик, метеорология, география, геофизика ва астрономиянинг назарий қоидалари асосида тахлил қилинади ва умумлаштирилади. Геологик ўтмиш иқлими хақидаги хулоса аввалги геологик давр табиати ва астрономик крнуниятларга бўйсунувчи Қуёш радиациясининг оқими маълумотларига асосан тузилади. Яқин ўтмиш иқлими ҳақидаги хулоса эса географик ландшафт, ўсимликларнинг тақсимланиши, дарахтларнинг йиллик ҳалқаларининг замонавий хусусиятлари, сақланиб қолган тарихий далиллар ва маданий ёдгорликлар ҳамда кейинги юз йилликдаги инструментал кузатишлар бўйича тузилади.
Қад. иқлимнинг геологик индикаторлари орасида асосий 3 гуруҳ: литологик, палеоботаник ва палеозоологик кўрсаткичлар алоҳида ўрин тутади. Литологик кўрсаткичлар деярли ҳамма жойда тарқалган; ўтмиш даврларда иқлим шароитлари қандай бўлганлиги, нураш хусусияти ва суръати, чўкинди жинсларнинг бир-биридан фарқи даражаси миқёси орқали аниқланади. Палеоботаник кўрсаткичлар ўсимликларнинг қазилма қолдиқлари бўлиб, бу қолдиқлар иқлим таъсирини, ўсиш вақти ва жойини акс эттиради. Mac, тропик ўрмонларнинг ҳосил бўлиши иқлимнинг иссиқ ва нам бўлганини, саванна ва ксерофил сийрак ўрмонларнинг ҳосил бўлиши икдимнинг иссиқ ва қуруқ бўлганини кўрсатади; барг тўкадиган ўрмонларнинг ҳосил бўлиши мўътадил иқлим индикатори бўлиб хисобланади. Палеозоологик кўрсаткичлар организмлар яшаган давр иқлимини акс эттирадиган қолдиклардан иборат. Қуруқликда яшовчи умуртқалилар девон даврит пайдо бўлган; кайнозой эрасидаги сут эмизувчилар турли иқлимга яхши мосланиб, кенг ҳудудларда яшаган.
Қад. иқлим палеозой эрасидан бошлабгина умумий тарзда аниқланган. Т-ра ва намликнинг кўп марта ўзгариб туриши натижасида юқори кенгликларда музлик даврлари ва улар орасидаги даврлар алмашиниб турган, қуйи кенгликларда эса плювиал ва ксеротермик иқлимлар вужудга келган.
П. Ер иқлимининг тарихини ўрганиш орқали фойдали қазилмаларнинг пайдо бўлиши, ўтмиш геологик давридаги ҳайвон ва ўсимликларнинг яшаш шароитини кўрсатади ва иқлим ўзгаришини олдиндан айтиш имконини беради.
Тоҳир Мухторов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.