Paleolit
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 24–27-b. — ziyouz.com
Paleolit (paleo... va lot. «lithos» — toş) — qad. toş davri. Toş davrini 2 bosqiçga: P. — kadimgi va neolit — yangi toş asrlariga bölib örganiş dastlab 1865 y. ingliz arxeologi J. Lebbok tomonidan fanga kiritilgan. P. quyi (ilk), örta va yuqori (sönggi) qad. toş davrlariga bölinadi. P. eng qad. ibtidoii odamlarning kazilma ilk zotlari hayot keçirgan ulkan tarixiy zamon hisoblanadi. Öşa qad. zamonda yer kurrasining ikdimi, ösimlik va hayvonot dunyosi biz yaşab turgan davrdan mutlaqo özgaça bölib, undan keskin farq qilgan. P. davrining ibtidoii odamlari kertilgan dağal toş qurollardan foydalanganlar. Ular toş qurollarga sayqal beriş hamda sopol idiş yasaşni hali bilmaganlar. Asosan, ovçilik va termaçilik b-n kun keçirib, ibtidoii deqqonçilik va çorvaçilik kabi maşğulotlarni hali kaşf etmaganlar.
Yer kurrasi qit'alarining turli mintakalarida ibtidoii odamning ilk zotlari P.ning turli bosqiçlarida yuzaga kelgan va bir neça million yil davo-mida yaşab, özidan ma'lum darajada moddiy izlar qoldirgan. 20-a.ning 2yarmida ötkazilgan keng kölamli arxeologik izlanişlar va kazişlar tufayli 4 qit'a mintaqalaridan ilk P. davriga mansub qator noyob yodgorliklar to-pilib tadqiq etildi. Töplangan moddiy topilmalar majmuasi arxeologik va antropologiya jihatidan sinçiklab örganilib, eng kad. odam — arxantroplarning yaşagan va tarqalgan hududlari, davrining bosqiçlari borasida jiddiy anikliklar kiritilib, fanda muayyan kaşfiyotlar yuzaga keldi. Avvalambor arxantroplar ilk bor hayot keçirgan mintaqalar va tarkalgan xududlar doirasi kengayib, sanasi kadimiylaşdi. Keyingi yarim asr davomida topilib, tadqiq etilgan eng qad. qazilma odam suyaklari qoadiklari va dağal toş qurollardan ma'lum bölişiça, arxantroplar ilk P. davrida, asosan, Şarkiy va Markaziy Afrika, Jan.-Şarqiy va Jan. Osiyo hamda Örta Osiyo va Yevropaning jan., şuningdek, markaziy qismlarida istiqomat qilgan ekan. Ular fanda olduvay, zinjantrop, pitekantrop, sinantrop va geydelberg kabi kator nomlar b-n yuritilsada, umumiy ibo-ra b-n «Xomo xabilis», ya'ni «işbilarmon odam» deb ataladi. Afrikaning eng kad. odamlari zamonamizdan 4,5—4, 3,5— 2 mln. yil mukaddam, Yevropa arxantroplari esa 2,5—2 mln. yil b-n 200—150 ming yilliklar oraligidagi davrda xayot keçirganlar. Osiyoning iqlimi, ösimlik va xayvonot dunyosi ham ilk P. davrida eng kad. odamlarning yaşaşi uçun qulay bölgan. Keyingi 60—70 y. davomida topilib, örganilgan köpdan-köp moddiy qoldikdar (asosan, qazilma odam suyaklari va dağal toş kurollar)ga karaganda, Osiyo arxantroplari (pitekantrop va sinantrop) hayot keçirgan davr 1,5—1 mln. yildan to 500 ming yilliklar oraliğida keçgan.
Örta Osiyoda yaşagan eng kad. odamlar pitekantrop va sinantroplarga zamondoş bölganlar. Ular toğ ungurlari va ğorlardan boşpana, makon va manzilgox. sifatida foydalanişgan. Qayroqtoş va çaqmoqtoşlardan çöqmor, çopping va çopper kabi dağal toş qurollar yasab, ulardan irğ-itgiç, urğiç, çopqiç, kavlagiç va keskiç sifatida foydalanganlar. Qöl çöqmori va çopperlar, dastavval, Fran-siyaning Sent Aşel makonidan topilgani uçun fanda bunday toş qurollar aşel qurollari nomi b-n yuritiladi.
Ilk P. yodgorliklari Örta Osiyoda Farğona vodiysining Söx soyi sohilida joylaşgan Selungur yurit, Ohangaron vodiysining Qizilolmasoy böyida, Kölbuloq manzilgohida, Jan. Tojikistonning Köldara va Jan. Qozoğistonning Aristandi vodiysida topib örganildi. Selungur ğoridan ibtidoiy odamning suyak qoldiklari (boş çanoğining bölagi, yelka suyagi va öndan ortiq tişlari) topilib, tadqiq etildi. Bu davrga mansub Kölbuloq manzilgohida eng qad. odam tödalari qariyb yarim mln. yil davomida deyarli uzluksiz yaşagani ma'lum böldi. Şu bois yodgorlik ostida 20 m dan ortiqroq qalinlikda madaniy qatlam hosil bölgan. Qariyb 20 yillik qaziş (M. Qosimov) jarayonida 30 mingdan ortiq toş qurollar (çöqmor, qirğiç piçoqsimon keskiç va nukleuslar), hayvon va parranda suyaklari hamda turli xildagi ösimlik qoldiklari qayd etiladi. Bu topilmalar, şubhasiz, ilk P. odamining nihoyatda sermaşaqqat hayoti, toş qurollar yasaş usullari va xom aşyosi, şuningdek, öşa zamon tabiiy va unga boqim bölgan Kölbuloqning ovçi va termaçilarning iste'mol qiluvçilik xöjaligi haqida guvohlik beradi (q. Kölbuloq manzilgohi). Sözsiz, Selungur va Kölbuloq yodgorliklarining arxeologiya jihatidan qazib örganilişi tufayli Örta Osiyo eng qad. odamlar yaşagan maskanlar qatoridan örin oldi.
Paleolitşunoslik tobora yangi noyob yodgorliklar b-n boyib, paleoantropologik topilmalarni har tomonlama sinçiklab çuqur tadqiq etilişi b-n nafaqat arxantroplarning yaşagan va tarqalgan hududlari kengayib, davri qadimiylaştirildi, balki, ularning bevosita avlodlari borasida fanda yangi fikr-mulohaza va ğoyalar paydo böldi. Ma'lum bölişiça, arxantroplarning avlodlari — paleoantroplar zamonamizdan qariyb 500 ming yil muqaddam şakllanib, 150—140 ming yilliklardan boşlab 100 ming yildan oşiqroq davr davomida neander-tallar b-n yonma-yon yaşagan ekan. Neandertallar esa odamzotning bevosita ajdodi hisoblanmagan. Ular maymunsimon jonzotlarning rivoj topmay qurib qolgan butoği sifatida talqin etilmoqda.
Örta P. davrida ob-havo keskin pasayib, muzliklar davri boşlanadi. Havoning sovuşi oqibatida va ösimlik dunyosi ham tubdan özgaradi. Issiq iqlimga moslaşgan hayvonlarning bir qismi jan. mintaqalarga siljib, qolgani halok böladi. Ularning örnini yangi şaroitga könikkan çidamli mamontlar, yungdor karkidonlar, uzun şoxli bizonlar, qötoslar, buğular, arxarlar va b. hayvonlar egallaganlar. Bu davrda ovçilik xöjaligi takomillaşib odam tödalarining töplari kattalaşgan. Toş va suyaklardan turli xildagi ov qurollarini yasaş takomillaşgan. Yirik hayvonlarga ommaviy ov qiliş tufayli katta tödalarga uyuşgan qad. odamlar olov hosil qilişni kaşf etganlar, gulxanlar yoqib, sovuqdan va xavf-xatardan saqlanişni, göştni ötda pişirib iste'mol qilişni bilişgan. Yirik hayvon suyaklari, mamont tişlari va kuraklari hamda xodalardan jar, soy va köl yoqalarida yarim yertöla kulbalar qurib, tomini hayvon terilari b-n yopib, sahniga pöstaklar töşaşgan. Suyaklardan teşgiç, bigiz, sözan va ignalar yasab, terilardan yopinçiqlar tikib kiyişgan. Örta P. davri oxirida esa marhumlarni dafn etiş marosimi paydo bölgan. Örta Osiyoda 50 dan ortiq örta toş davrining yodgorliklari topilib, örganildi. Özbekistonda ular Toşkent viloya-tida Obirahmat, Xöjakent, Paltov, Kölbuloq; Samarqand viloyatida Omon-qöton, Qötirbuloq, Zirabuloq, Xöjamazgil; Navoiyda Uçtut degan joylarda tekşirilgan. Hatto Surxondaryoning Boysun tumanida Teşiktoş unguridan örta P. davriga tegişli 8-9 yaşar bolaning qabri topilgan. Bu, şubhasiz, fan olamida jiddiy kaşfiyot edi. Örta P. davrida ming yilliklar oşa erişilgan hayotiy yutuqlar uruğdoşlik jamoasi va uning ilk madaniyatini şakllanişiga asos bölgan.
Yuqori P. mil. av. 40—35 ming yilliklardan 12—10 ming yillikka qadar davom etib, muzliklarning oxirgi (vyurm) bosqiçida keçdi. Bu davrda yirik hayvonlarni ov qiliş tufayli odam tödalarining katta töplarga birlaşişi; mayda tuda içida ekzogamiya urfodati muqimlaşib, uruğ jamoasi (matriarxat)ning qaror topişi; uzoq vaqt muttasil pişirilgan göştni iste'mol qiliş va tabiiy tanlov jarayoni tufayli odamning jismoniy qiyofasi ham özgardi. Bu davrda hoz. zamon qiyofadagi ajdod — neoantrop, ya'ni «yangi odam» şakllandi. Bunday odamning mehnat qurollari va suyak qoldiklari dastlab 1868 y.da Fran-siyaning Kromanon qoyasi yaqinida topilib, örganilgani uçun u tarixda kromanon nomi b-n şuhrat topdi.
Keyingi bir asr davomida Afrika, Osiyo, Yevropa, Amerika va Avstraliya hududlaridan kromanonlarning yuzlab makonlari, har turli nayza va kamon öqining toş paykonlari, suyak va hayvon şoxlaridan yasalgan bigiz, igna, qarmoq, burğu (parma) va xilma-xil bezakli aşyolar topilgan.
Örta Osiyo, xususan, Özbekistonda yuqori P. yodgorliklari — Kölbuloq, Tuyaböğiz, Siyobça, Takalisoy, Xöjamazgil, Aççisoy va Sari Ark kabi önlab yarim yertöla turar joy qoldiqlari topilib tadqiq etildi. Ulardan toş qirğiçlar, keskiçlar, piçoqsimon toş qurollar, toş yöngiçlar, suyakdan yasalgan igna, bigiz, sançqi hamda kulon, tuya, buğu va tönğiz suyaklari qayd etiladi. Siyobça makonida esa yuqori P. odamining jaği, tişlari va qöl suyaklarining topilişi, ayniqsa, noyobdir. Şunday qilib, yuqori P. davrining boşlaridayoq zamonaviy qiyofadagi odam şakllanib, u fanda «Xomo sapiyens» — «aql-idrokli odam» nomini oldi. Bu davrda iqlim şaroitning ta'siri oqibatida odamzodning irqi (yevropeoid, negroid va mongoloid) hamda har xil antropologik turlari vujudga keladi. Bu irklarning jamoalari Osiyo orkali avval Avstraliya, söngra esa Bering böğozi örnida joylaşgan quruklik orqali Amerika qit'asiga tomon siljigan bölsalar, ulardan bir qismi Yevropada va boşqa bir turi esa Afrikada yaşaganlar. Yuqori P. davrida öq-yoy kaşf etilib, tasviriy san'at yuzaga kelgan. Kromanon odamlari istiqomat qilgan ğorlarning (Altamira) şiplari va devorlarida rangli böyoklar b-n ov manzaralari tasvirlari tuşirilgan. Suyak va toşlardan ayollarning va turli hayvonlarning haykallari yasalgan. Yuqori P.ning yodgorliklari fanda Orinyak, Solyutre va Madlen madaniy nomlari b-n 3 bosqiçga bölib tadqiq etilgan.
Ad.: Boriskovskiy P. I., Kişilikning eng qadimgi hayoti, T., 1959; Gerasimov M. M., Lyudi kamennogo veka, M., 1964; Semyonov Yu. I., Kak vozniklo çeloveçestvo, M., 1966; Srednyaya Aziya v epoxu kamnya i bronzi, M., 1966; Pervobitnoye obşestvo, M., 1975; Asqarov A., Özbekiston tarixi [Eng qadimgi davrlardan eramizning V asrigaça], T., 1994.
Abdulahad Muhammadjonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАЛЕОЛИТ (палео... ва лот. «lithos» — тош) — қад. тош даври. Тош даврини 2 босқичга: П. — кадимги ва неолит — янги тош асрларига бўлиб ўрганиш дастлаб 1865 й. инглиз археологи Ж. Леббок томонидан фанга киритилган. П. қуйи (илк), ўрта ва юқори (сўнгги) қад. тош даврларига бўлинади. П. энг қад. ибтидоии одамларнинг казилма илк зотлари ҳаёт кечирган улкан тарихий замон ҳисобланади. Ўша қад. замонда ер куррасининг икдими, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси биз яшаб турган даврдан мутлақо ўзгача бўлиб, ундан кескин фарқ қилган. П. даврининг ибтидоии одамлари кертилган дағал тош қуроллардан фойдаланганлар. Улар тош қуролларга сайқал бериш ҳамда сопол идиш ясашни ҳали билмаганлар. Асосан, овчилик ва термачилик б-н кун кечириб, ибтидоии деққончилик ва чорвачилик каби машғулотларни ҳали кашф этмаганлар.
Ер курраси қитъаларининг турли минтакаларида ибтидоии одамнинг илк зотлари П.нинг турли босқичларида юзага келган ва бир неча миллион йил даво-мида яшаб, ўзидан маълум даражада моддий излар қолдирган. 20-а.нинг 2ярмида ўтказилган кенг кўламли археологик изланишлар ва казишлар туфайли 4 қитъа минтақаларидан илк П. даврига мансуб қатор ноёб ёдгорликлар то-пилиб тадқиқ этилди. Тўпланган моддий топилмалар мажмуаси археологик ва антропология жиҳатидан синчиклаб ўрганилиб, энг кад. одам — архантропларнинг яшаган ва тарқалган ҳудудлари, даврининг босқичлари борасида жиддий аникликлар киритилиб, фанда муайян кашфиётлар юзага келди. Авваламбор архантроплар илк бор ҳаёт кечирган минтақалар ва таркалган худудлар доираси кенгайиб, санаси кадимийлашди. Кейинги ярим аср давомида топилиб, тадқиқ этилган энг қад. қазилма одам суяклари қоадиклари ва дағал тош қуроллардан маълум бўлишича, архантроплар илк П. даврида, асосан, Шаркий ва Марказий Африка, Жан.-Шарқий ва Жан. Осиё ҳамда Ўрта Осиё ва Европанинг жан., шунингдек, марказий қисмларида истиқомат қилган экан. Улар фанда олдувай, зинжантроп, питекантроп, синантроп ва гейдельберг каби катор номлар б-н юритилсада, умумий ибо-ра б-н «Хомо хабилис», яъни «ишбилармон одам» деб аталади. Африканинг энг кад. одамлари замонамиздан 4,5—4, 3,5— 2 млн. йил мукаддам, Европа архантроплари эса 2,5—2 млн. йил б-н 200—150 минг йилликлар оралигидаги даврда хаёт кечирганлар. Осиёнинг иқлими, ўсимлик ва хайвонот дунёси ҳам илк П. даврида энг кад. одамларнинг яшаши учун қулай бўлган. Кейинги 60—70 й. давомида топилиб, ўрганилган кўпдан-кўп моддий қолдикдар (асосан, қазилма одам суяклари ва дағал тош куроллар)га караганда, Осиё архантроплари (питекантроп ва синантроп) ҳаёт кечирган давр 1,5—1 млн. йилдан то 500 минг йилликлар оралиғида кечган.
Ўрта Осиёда яшаган энг кад. одамлар питекантроп ва синантропларга замондош бўлганлар. Улар тоғ унгурлари ва ғорлардан бошпана, макон ва манзилгох. сифатида фойдаланишган. Қайроқтош ва чақмоқтошлардан чўқмор, чоппинг ва чоппер каби дағал тош қуроллар ясаб, улардан ирғ-итгич, урғич, чопқич, кавлагич ва кескич сифатида фойдаланганлар. Қўл чўқмори ва чопперлар, даставвал, Фран-циянинг Сент Ашель маконидан топилгани учун фанда бундай тош қуроллар ашель қуроллари номи б-н юритилади.
Илк П. ёдгорликлари Ўрта Осиёда Фарғона водийсининг Сўх сойи соҳилида жойлашган Селунгур юрит, Оҳангарон водийсининг Қизилолмасой бўйида, Кўлбулоқ манзилгоҳида, Жан. Тожикистоннинг Кўлдара ва Жан. Қозоғистоннинг Аристанди водийсида топиб ўрганилди. Селунгур ғоридан ибтидоий одамнинг суяк қолдиклари (бош чаноғининг бўлаги, елка суяги ва ўндан opтиқ тишлари) топилиб, тадқиқ этилди. Бу даврга мансуб Кўлбулоқ манзилгоҳида энг қад. одам тўдалари қарийб ярим млн. йил давомида деярли узлуксиз яшагани маълум бўлди. Шу боис ёдгорлик остида 20 м дан ортиқроқ қалинликда маданий қатлам ҳосил бўлган. Қарийб 20 йиллик қазиш (М. Қосимов) жараёнида 30 мингдан ортиқ тош қуроллар (чўқмор, қирғич пичоқсимон кескич ва нуклеуслар), ҳайвон ва парранда суяклари ҳамда турли хилдаги ўсимлик қолдиклари қайд этилади. Бу топилмалар, шубҳасиз, илк П. одамининг ниҳоятда сермашаққат ҳаёти, тош қуроллар ясаш усуллари ва хом ашёси, шунингдек, ўша замон табиий ва унга боқим бўлган Кўлбулоқнинг овчи ва термачиларнинг истеъмол қилувчилик хўжалиги ҳақида гувоҳлик беради (қ. Кўлбулоқ манзилгоҳи). Сўзсиз, Селунгур ва Кўлбулоқ ёдгорликларининг археология жиҳатидан қазиб ўрганилиши туфайли Ўрта Осиё энг қад. одамлар яшаган масканлар қаторидан ўрин олди.
Палеолитшунослик тобора янги ноёб ёдгорликлар б-н бойиб, палеоантропологик топилмаларни ҳар томонлама синчиклаб чуқур тадқиқ этилиши б-н нафақат архантропларнинг яшаган ва тарқалган ҳудудлари кенгайиб, даври қадимийлаштирилди, балки, уларнинг бевосита авлодлари борасида фанда янги фикр-мулоҳаза ва ғоялар пайдо бўлди. Маълум бўлишича, архантропларнинг авлодлари — палеоантроплар замонамиздан қарийб 500 минг йил муқаддам шаклланиб, 150—140 минг йилликлардан бошлаб 100 минг йилдан ошиқроқ давр давомида неандер-таллар б-н ёнма-ён яшаган экан. Неандерталлар эса одамзотнинг бевосита аждоди ҳисобланмаган. Улар маймунсимон жонзотларнинг ривож топмай қуриб қолган бутоғи сифатида талқин этилмоқда.
Ўрта П. даврида об-ҳаво кескин пасайиб, музликлар даври бошланади. Ҳавонинг совуши оқибатида ва ўсимлик дунёси ҳам тубдан ўзгаради. Иссиқ иқлимга мослашган ҳайвонларнинг бир қисми жан. минтақаларга силжиб, қолгани ҳалок бўлади. Уларнинг ўрнини янги шароитга кўниккан чидамли мамонтлар, юнгдор каркидонлар, узун шохли бизонлар, қўтослар, буғулар, архарлар ва б. ҳайвонлар эгаллаганлар. Бу даврда овчилик хўжалиги такомиллашиб одам тўдаларининг тўплари катталашган. Тош ва суяклардан турли хилдаги ов қуролларини ясаш такомиллашган. Йирик ҳайвонларга оммавий ов қилиш туфайли катта тўдаларга уюшган қад. одамлар олов ҳосил қилишни кашф этганлар, гулханлар ёқиб, совуқдан ва хавф-хатардан сақланишни, гўштни ўтда пишириб истеъмол қилишни билишган. Йирик ҳайвон суяклари, мамонт тишлари ва кураклари ҳамда ходалардан жар, сой ва кўл ёқаларида ярим ертўла кулбалар қуриб, томини ҳайвон терилари б-н ёпиб, саҳнига пўстаклар тўшашган. Суяклардан тешгич, бигиз, сўзан ва игналар ясаб, терилардан ёпинчиқлар тикиб кийишган. Ўрта П. даври охирида эса марҳумларни дафн этиш маросими пайдо бўлган. Ўрта Осиёда 50 дан ортиқ ўрта тош даврининг ёдгорликлари топилиб, ўрганилди. Ўзбекистонда улар Тошкент вилоя-тида Обираҳмат, Хўжакент, Палтов, Кўлбулоқ; Самарқанд вилоятида Омон-қўтон, Қўтирбулоқ, Зирабулоқ, Хўжамазгил; Навоийда Учтут деган жойларда текширилган. Ҳатто Сурхондарёнинг Бойсун туманида Тешиктош унгуридан ўрта П. даврига тегишли 8-9 яшар боланинг қабри топилган. Бу, шубҳасиз, фан оламида жиддий кашфиёт эди. Ўрта П. даврида минг йилликлар оша эришилган ҳаётий ютуқлар уруғдошлик жамоаси ва унинг илк маданиятини шаклланишига асос бўлган.
Юқори П. мил. ав. 40—35 минг йилликлардан 12—10 минг йилликка қадар давом этиб, музликларнинг охирги (вюрм) босқичида кечди. Бу даврда йирик ҳайвонларни ов қилиш туфайли одам тўдаларининг катта тўпларга бирлашиши; майда туда ичида экзогамия урфодати муқимлашиб, уруғ жамоаси (матриархат)нинг қарор топиши; узоқ вақт муттасил пиширилган гўштни истеъмол қилиш ва табиий танлов жараёни туфайли одамнинг жисмоний қиёфаси ҳам ўзгарди. Бу даврда ҳоз. замон қиёфадаги аждод — неоантроп, яъни «янги одам» шаклланди. Бундай одамнинг меҳнат қуроллари ва суяк қолдиклари дастлаб 1868 й.да Фран-циянинг Кроманьон қояси яқинида топилиб, ўрганилгани учун у тарихда кроманьон номи б-н шуҳрат топди.
Кейинги бир аср давомида Африка, Осиё, Европа, Америка ва Австралия ҳудудларидан кроманьонларнинг юзлаб маконлари, ҳар турли найза ва камон ўқининг тош пайконлари, суяк ва ҳайвон шохларидан ясалган бигиз, игна, қармоқ, бурғу (парма) ва хилма-хил безакли ашёлар топилган.
Ўрта Осиё, хусусан, Ўзбекистонда юқори П. ёдгорликлари — Кўлбулоқ, Туябўғиз, Сиёбча, Такалисой, Хўжамазгил, Аччисой ва Сари Арк каби ўнлаб ярим ертўла турар жой қолдиқлари топилиб тадқиқ этилди. Улардан тош қирғичлар, кескичлар, пичоқсимон тош қуроллар, тош йўнгичлар, суякдан ясалган игна, бигиз, санчқи ҳамда кулон, туя, буғу ва тўнғиз суяклари қайд этилади. Сиёбча маконида эса юқори П. одамининг жағи, тишлари ва қўл суякларининг топилиши, айниқса, ноёбдир. Шундай қилиб, юқори П. даврининг бошларидаёқ замонавий қиёфадаги одам шаклланиб, у фанда «Хомо сапиенс» — «ақл-идрокли одам» номини олди. Бу даврда иқлим шароитнинг таъсири оқибатида одамзоднинг ирқи (европеоид, негроид ва монголоид) ҳамда ҳар хил антропологик турлари вужудга келади. Бу иркларнинг жамоалари Осиё оркали аввал Австралия, сўнгра эса Беринг бўғози ўрнида жойлашган қуруклик орқали Америка қитъасига томон силжиган бўлсалар, улардан бир қисми Европада ва бошқа бир тури эса Африкада яшаганлар. Юқори П. даврида ўқ-ёй кашф этилиб, тасвирий санъат юзага келган. Кроманьон одамлари истиқомат қилган ғорларнинг (Альтамира) шиплари ва деворларида рангли бўёклар б-н ов манзаралари тасвирлари туширилган. Суяк ва тошлардан аёлларнинг ва турли ҳайвонларнинг ҳайкаллари ясалган. Юқори П.нинг ёдгорликлари фанда Ориньяк, Солютре ва Мадлен маданий номлари б-н 3 босқичга бўлиб тадқиқ этилган.
Ад.: Борисковский П. И., Кишиликнинг энг қадимги ҳаёти, Т., 1959; Герасимов М. М., Люди каменного века, М., 1964; Семёнов Ю. И., Как возникло человечество, М., 1966; Средняя Азия в эпоху камня и бронзы, М., 1966; Первобытное общество, М., 1975; Асқаров А., Ўзбекистон тарихи [Энг қадимги даврлардан эрамизнинг V асригача], Т., 1994.
Абдулаҳад Муҳаммаджонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.