Paleontologiya

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 28–29-b. — ziyouz.com

Paleontologiya (paleo... va yun. ontos — jonzot va ... logiya) — utmiş geologik davrlarda mavjud bölgan, qazilma qol-diqlari saqlangan organizmlar, ularning hayot faoliyati va oriktotsenozlar (toşqotgan organizmlar) haqidagi fan. P. 2 yirik bölim — paleozoologiya va paleobotanikadan iborat.

Toşqotgan organizmlar töğrisidagi dastlabki ma'lumotlar antik davrdan tabiatşunos olimlarga ma'lum. Biroq bu toşqotganlar qirilib ketgan orga-nizmlarning qoldiqlari ekanligi haqida hali aniq tasavvur yuzaga kelmagan edi. Tabiatşunoslardan daniyalik N. Steno va ingliz R. Guk ölib ketgan qayvonlarning turlari haqida dastlabki fiqolarni aytişgan. 18-a. örtalari Rossiyada M. V. Lomonosov, Fransiyada J. Byuffon va Jiro-Sulavi, Buyuk Britaniyada J. Getton va b. ğoyalarining rivojlanişi b-n qad. davr jonli tabiatidagi uzluksiz özgarişlar va ötmişni bilişning muhimligi haqidagi qaraş tarafdorlari tobora köpaya boşladi. Britaniyalik U. Smit birinçi bölib umurtqasiz toşqotgan organizmlar asosida qatlamlarning nisbiy geologik yoşini anikladi va şu asosda dastlabki geologik xaritani tuzdi (1794).

P. fan sifatida tarixiy geol. b-n uzviy boğliq holda vujudga keldi. Har 2 fan asosçisi J. Kyuvye hisoblanadi; u kollejda «Qazilmalar tarixi» fanidan dare bergan va sut emizuvçilarning qazilma suyaklarini çuqur qiyosiy-anatomik örganiş natijasida umurtqalilar P.sini yaratgan (1808). Keyinroq fransuz botanigi A. Bronyarning «Qazilma ösimliklar tarixi» naşr etil-gaç, paleobotanika vujudga keddi. J. Kyuvye va A. Bronyar (1811) geol.da toş-qotgan organizmlar haqidagi tasavvurlarni rivojlantirdilar; ularning har ikkisi qazilmalar b-n hozirgi zamon organizmlarini özaro boğlab, halokatlar nazariyasini yoqlab çiqdilar. «P.» terminini 1marta (1822) fransuz zoologi A. de Blenvil işlatgan. Dastlabki evolyutsion nazariya asosçisi bölgan J. B. Lamark umurtqasizlar P.sini yaratgan. 19-a. ning 1yarmida P.da turlarning özgarmasligi va ularning hayotida ketma-ket keskin özgarişlar bölib turişi haqidagi ğoya hukmron bölgan. Şu b-n birga, bu umumiy qaraşlarni şveysariyalik L. Agassis, angliyalikA. Sejvik va fransiyalik A. D. Orbinilar rivojlantirdilar. Natijada stratigrafik P. şakllandi va 40-y.larning boşida Yerning umumiy stratigrafik şkalasi işlab çiqildi.

19-a.ning 60-y.laridan P.da yangi bosqiç vujudga kelib, u tabiatşunoslik fanlarining keyingi rivojiga katta ta'sir körsatgan evolyutsion nazariyaning yaratilişi (Darvinning «Turlarning kelib çiqişi» asari, 1859 y.) b-n boğliq. 19-a.ning köpgina paleontologlari darvinist bölmasalarda, evolyutsionizm ğoyalarini P.da tez yoya boşladilar. V. O. Kovalevskiy hoz. evolyutsion P.ning çinakam asosçisi sifatida muhim örin tutadi. Uning umurtqalilar P.si va avstriyalik geolog Neymayrning umurtqasizlar P.siga oid asarlaridan keyingi-na darvinizm paleontologik asosga ega böldi. Umurtqalilar P.si evolyutsiyaning nazariy masalalarini işlab çiqişda muhim ahamiyatga ega.

P. biologiya, sitologiya, biokimyo, biometriya kabi fanlar b-n uzviy boğliq bölib, qisman ularning metodlaridan foydalanadi. U qiyosiy anatomiya, xayvonlar va ösimliklar morfologiyasi va sistematikasi b-n uzviy boğliq bölib, bu fanlar bir-birini boyitmoqda. Morfologik funksional analiz va qazilmalarning skeletlari strukturasi morfogenezini örganiş P.ni fiziologiya, embriologiya, biomexanika b-n yaqinlaştiradi. Qad. organizmlarni qiyosiy-tarixiy örganiş natijasida P. ekologiya, biogeotsenologiya, biogeografiya, gidrobiologiya va okeanologiya b-n tobora köproq boğlanmoqda. Yer töğrisidagi fanlar içida P.ning ahamiyati tobora ortib bormoqda. Geol. 18—19-a. larda stratigrafiyaning vujudga kelişi b-n Yer haqidagi tarixiy fanga aylandi. Tabiiy tanlaniş nazariyasi, evolyutsion jarayonning tanazzulsiz keçişi haqidagi konsepsiyasiga tayangan evolyutsion ta'limot P.ning stratigrafik geol.da qöllanişi muhim ahamiyatga ega böldi. Litologik fatsial xaritalar tarixiy geol.da katta ahamiyatga ega bölişi b-n birga, kumir, neft, gaz, boksit, tuz, fosforit va b. foydali qazilmalarni qidirib topişda ham muhim vositadir.

A. D. Arxangelskiy, V. N. Veber, A. P. Karpinskiy va b. Örta Osiyoda, jumladan, Özbekistonda dastlabki paleontologik tadqiqotlar olib borişgan. Özbekistonda P.ning rivojlanişi V. A. Vaxrameyev, S. X. Mirkamolova, O. I. Sergunkova, Ye. A. Repman, K. A. Alimov, Ya. X. Iminov, N. Eşnazarov, R. Abdullayev va b. nomlari b-n boğliq.

Ad. L.Davitaşvili L. Ş., Istoriya evolyutsionnoy paleontologii ot Darvina do na-şix dney, M.—L., 1948; Si kstel T. A., Xudayberdiyev R., O florax proşlogo Sredney Azii, «Paleobotanika Uzbekistana», t. 1, T., 1968.

Xoldor Çiniqulov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ (палео... ва юн. ontos — жонзот ва ... логия) — утмиш геологик даврларда мавжуд бўлган, қазилма қол-диқлари сақланган организмлар, уларнинг ҳаёт фаолияти ва ориктоценозлар (тошқотган организмлар) ҳақидаги фан. П. 2 йирик бўлим — палеозоология ва палеоботаникадан иборат.

Тошқотган организмлар тўғрисидаги дастлабки маълумотлар антик даврдан табиатшунос олимларга маълум. Бироқ бу тошқотганлар қирилиб кетган орга-низмларнинг қолдиқлари эканлиги ҳақида ҳали аниқ тасаввур юзага келмаган эди. Табиатшунослардан даниялик Н. Стено ва инглиз Р. Гук ўлиб кетган қайвонларнинг турлари ҳақида дастлабки фиқоларни айтишган. 18-а. ўрталари Россияда М. В. Ломоносов, Францияда Ж. Бюффон ва Жиро-Сулави, Буюк Британияда Ж. Геттон ва б. ғояларининг ривожланиши б-н қад. давр жонли табиатидаги узлуксиз ўзгаришлар ва ўтмишни билишнинг муҳимлиги ҳақидаги қараш тарафдорлари тобора кўпая бошлади. Британиялик У. Смит биринчи бўлиб умуртқасиз тошқотган организмлар асосида қатламларнинг нисбий геологик ёшини аниклади ва шу асосда дастлабки геологик харитани тузди (1794).

П. фан сифатида тарихий геол. б-н узвий боғлиқ ҳолда вужудга келди. Ҳар 2 фан асосчиси Ж. Кювье ҳисобланади; у коллежда «Қазилмалар тарихи» фанидан даре берган ва сут эмизувчиларнинг қазилма суякларини чуқур қиёсий-анатомик ўрганиш натижасида умуртқалилар П.сини яратган (1808). Кейинроқ француз ботаниги А. Броньярнинг «Қазилма ўсимликлар тарихи» нашр этил-гач, палеоботаника вужудга кедди. Ж. Кювье ва А. Броньяр (1811) геол.да тош-қотган организмлар ҳақидаги тасаввурларни ривожлантирдилар; уларнинг ҳар иккиси қазилмалар б-н ҳозирги замон организмларини ўзаро боғлаб, ҳалокатлар назариясини ёқлаб чиқдилар. «П.» терминини 1марта (1822) француз зоологи А. де Бленвиль ишлатган. Дастлабки эволюцион назария асосчиси бўлган Ж. Б. Ламарк умуртқасизлар П.сини яратган. 19-а. нинг 1ярмида П.да турларнинг ўзгармаслиги ва уларнинг ҳаётида кетма-кет кескин ўзгаришлар бўлиб туриши ҳақидаги ғоя ҳукмрон бўлган. Шу б-н бирга, бу умумий қарашларни швейцариялик Л. Агассис, англияликА. Сежвик ва франциялик А. Д. Орбиньилар ривожлантирдилар. Натижада стратиграфик П. шаклланди ва 40-й.ларнинг бошида Ернинг умумий стратиграфик шкаласи ишлаб чиқилди.

19-а.нинг 60-й.ларидан П.да янги босқич вужудга келиб, у табиатшунослик фанларининг кейинги ривожига катта таъсир кўрсатган эволюцион назариянинг яратилиши (Дарвиннинг «Турларнинг келиб чиқиши» асари, 1859 й.) б-н боғлиқ. 19-а.нинг кўпгина палеонтологлари дарвинист бўлмасаларда, эволюционизм ғояларини П.да тез ёя бошладилар. В. О. Ковалевский ҳоз. эволюцион П.нинг чинакам асосчиси сифатида муҳим ўрин тутади. Унинг умуртқалилар П.си ва австриялик геолог Неймайрнинг умуртқасизлар П.сига оид асарларидан кейинги-на дарвинизм палеонтологик асосга эга бўлди. Умуртқалилар П.си эволюциянинг назарий масалаларини ишлаб чиқишда муҳим аҳамиятга эга.

П. биология, цитология, биокимё, биометрия каби фанлар б-н узвий боғлиқ бўлиб, қисман уларнинг методларидан фойдаланади. У қиёсий анатомия, хайвонлар ва ўсимликлар морфологияси ва систематикаси б-н узвий боғлиқ бўлиб, бу фанлар бир-бирини бойитмоқда. Морфологик функционал анализ ва қазилмаларнинг скелетлари структураси морфогенезини ўрганиш П.ни физиология, эмбриология, биомеханика б-н яқинлаштиради. Қад. организмларни қиёсий-тарихий ўрганиш натижасида П. экология, биогеоценология, биогеография, гидробиология ва океанология б-н тобора кўпроқ боғланмоқда. Ер тўғрисидаги фанлар ичида П.нинг аҳамияти тобора ортиб бормоқда. Геол. 18—19-а. ларда стратиграфиянинг вужудга келиши б-н Ер ҳақидаги тарихий фанга айланди. Табиий танланиш назарияси, эволюцион жараённинг таназзулсиз кечиши ҳақидаги концепциясига таянган эволюцион таълимот П.нинг стратиграфик геол.да қўлланиши муҳим аҳамиятга эга бўлди. Литологик фациал хариталар тарихий геол.да катта аҳамиятга эга бўлиши б-н бирга, кумир, нефть, газ, боксит, туз, фосфорит ва б. фойдали қазилмаларни қидириб топишда ҳам муҳим воситадир.

А. Д. Архангельский, В. Н. Вебер, А. П. Карпинский ва б. Ўрта Осиёда, жумладан, Ўзбекистонда дастлабки палеонтологик тадқиқотлар олиб боришган. Ўзбекистонда П.нинг ривожланиши В. А. Вахрамеев, С. X. Миркамолова, О. И. Сергунькова, Е. А. Репман, К. А. Алимов, Я. X. Иминов, Н. Эшназаров, Р. Абдуллаев ва б. номлари б-н боғлиқ.

Ад. Л.Давиташвили Л. Ш., История эволюционной палеонтологии от Дарвина до на-шых дней, М.—Л., 1948; Си кстел ь Т. А., Худайбердиев Р., О флорах прошлого Средней Азии, «Палеоботаника Узбекистана», т. 1, Т., 1968.

Холдор Чиниқулов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.