Paleoosiyo tillari

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 29-b. — ziyouz.com

Paleoosiyo tillari PALEOOSIYO TILLARI, paleosibir tillari — genetik jihatdan özaro boğliq bölmagan çukça-kamçatka tillari (çukça, koryak, alyutor, kerek, itelmen), eskimosaleut tillari (eskimos, aleut), yenisey tillari (ket, sim — jonli tillar; kott, arin, pum-pokol, assan — ulik tillar), yukagir-çuvan tillari (yukagir — jonli, çuvan — ulik) va alohida nivx tilini birlaştiruvçi, şartli belgilangan til oilasi.

Mazkur tillarning muştarakligi, umumiyligi haqidagi faraziya 19-a. örtalarida rus olimi L. I. Şrenk tomonidan ilgari surilgan. Bu faraziyaga muvofik,, tegişli sibirlik elatlar Sibir tub aholisining avlodlaridir. Pekin uşbu fikr P.t.ning genetik karindoşligini belgilay olmaydi, şu sababli «P.t.» termini şartli nom sifatida saqlanib qolgan.

P.t.ning taşqi genetik aloqalari, bir qator faraziyalar mavjud bölsada, hanuzgaça aniqlanmay qolmoqda. Bu tillarning tipologik tavsifi turliça bölsa ham, ayrim oilalar örtasida struktur-tipologik öxşaşlik belgilari kuzatiladi. P.t. agglyutinativtillardir: ba'zilarida suffiksal, ba'zilarida suffiksal-prefiksal agglyutinatsiya mavjud. Leksikada turmuşdagi narsa-buyumlarning nomlari, kasb-hunar, xöjalik faoliyatini aks ettiruvçi sözlar köp; rus tilidan özlaşgan sözlar ham ançagina.

P. t. haqidagi köplab ma'lumotlar 18-a.da turli olimlar va missionerlar tomonidan töplangan; bu tillarni ilmiy örganiş 19-a.da rus va garbiy yevropalik olimlarning asarlari b-n boşlangan. Uşbu tadqiqotlar va keyinçalik amerikalik, kanadalik va yaponiyalik olimlarning bu soxadagi izlanişlari nafaqat tilşunoslik uçun, balki Yevrosiyo va Şim. Amerika tarixida kadimdan davom etib kelayotgan murakkab etnolingvistik jarayonlarni tuşuntirişga intilayotgan boşqa fanlar uçun ham katta qiziqiş uyğotadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПАЛЕООСИЁ ТИЛЛАРИ, палеосибирь тиллари — генетик жиҳатдан ўзаро боғлиқ бўлмаган чукча-камчатка тиллари (чукча, коряк, алютор, керек, ительмен), эскимосалеут тиллари (эскимос, алеут), енисей тиллари (кет, сим — жонли тиллар; котт, арин, пум-покол, ассан — улик тиллар), юкагир-чуван тиллари (юкагир — жонли, чуван — улик) ва алоҳида нивх тилини бирлаштирувчи, шартли белгиланган тил оиласи.

Мазкур тилларнинг муштараклиги, умумийлиги ҳақидаги фаразия 19-а. ўрталарида рус олими Л. И. Шренк томонидан илгари сурилган. Бу фаразияга мувофик,, тегишли сибирлик элатлар Сибирь туб аҳолисининг авлодларидир. Пекин ушбу фикр П.т.нинг генетик кариндошлигини белгилай олмайди, шу сабабли «П.т.» термини шартли ном сифатида сақланиб қолган.

П.т.нинг ташқи генетик алоқалари, бир қатор фаразиялар мавжуд бўлсада, ҳанузгача аниқланмай қолмоқда. Бу тилларнинг типологик тавсифи турлича бўлса ҳам, айрим оилалар ўртасида структур-типологик ўхшашлик белгилари кузатилади. П.т. агглютинативтиллардир: баъзиларида суффиксал, баъзиларида суффиксал-префиксал агглютинация мавжуд. Лексикада турмушдаги нарса-буюмларнинг номлари, касб-ҳунар, хўжалик фаолиятини акс эттирувчи сўзлар кўп; рус тилидан ўзлашган сўзлар ҳам анчагина.

П. т. ҳақидаги кўплаб маълумотлар 18-а.да турли олимлар ва миссионерлар томонидан тўпланган; бу тилларни илмий ўрганиш 19-а.да рус ва гарбий европалик олимларнинг асарлари б-н бошланган. Ушбу тадқиқотлар ва кейинчалик америкалик, канадалик ва япониялик олимларнинг бу сохадаги изланишлари нафақат тилшунослик учун, балки Евросиё ва Шим. Америка тарихида кадимдан давом этиб келаётган мураккаб этнолингвистик жараёнларни тушунтиришга интилаётган бошқа фанлар учун ҳам катта қизиқиш уйғотади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.