Palladiy
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 33–34-b. — ziyouz.com
Palladiy (lot. Palladium), Pd — Mendeleyev davriy sistemasining VIII guru-higa mansub kimyoviy element. Tartib rakami 46, at. m. 106,42. Tabiiy P. 6 ta barkaror izotop: IO2Pd (1%), l04Pd(ll,4%), 1 0 5 P d ( 2 2 , 3 3 % ) , l 0 6 P d ( 2 7 , 3 3 % ) , 108Pd(26,46%) va 110Pd (11,72%) dan ibo-rat. Eng uzok, vakt mavjud böluvçi sun'iy radiaktiv izotopi IO7Pd (T]/2=7-106 y.). P.ning köpgina izotoplari nisba-tan ozroq miqdorda uran va plutoniy yadrolarining bölinişi natijasida hosil böladi.
P.ni 1803 y. ingliz olimi Vollaston tozalanmagan platinadan ajratib olgan va uni 1802 y.da kaşf qilingan Pallada planetasi nomi b-n atagan. P. Yer pöstining massa jihatidan 1 10 b% ini taşkil etadi. Tabiatda tuğma yoki boşqa noyob metallar va kimyoviy birikmalar b-n qotişmalar holida uçraydi.
P. platina guruxçasidagi metallarning eng yumşoği, eng yengili va eng bolgalanuvçanidir. P. kumuş kabi yaltiroq, taşqi körinişi platinani eslatadi. Suyuqlaniş t-rasi 1554°; qaynaşt-rasi 2940°, ziçligi 12,02 g/sm3. P. platina guruhçasidagi boşqa metallarga karaganda kimyoviy jihatdan faol. Zar suvida, nitrat kislotada, konsentrlangan kaynoq sulfat kislotada eriydi. 700° gaça qizdirilganda sirti oksidlanadi, uy t-rasida nam xlor va brom b-n, kizdirilganda quruq ftor, xlor hamda oltingugurt b-n reaksiyaga kirişadi. P. juda köp mikdorda vodorod yutiş xususiyatiga ega (1 hajm P. 800 hajmga yaqin vodorod yutadi). P. molekulyar vodorodni yutib, kimyoviy reaksiyalar jarayonida uni foal atom holida ajratib çiqaradi. Şu sababli P.dan vodorod atomi işlatiladigan kimyo sanoatlarida keng foydalaniladi.
P. birikmalarda, odatda, 2 va 4 valentli, ba'zi hollarda 3 valentli. 2 valentli birikmalari barqarorroq. P.ning PdO, Pd2O3, Pd°2 tarkibli ok-sidlari ma'lum. Galogenlar b-n palladiy (II) - ftorid PdF2, palladiy (III) - ftorid PdF3, palladiy (II) -xlorid PdCl2, palladiy (II) - yodid Pdl2 hosil qiladi. Oltingururtli bi-rikmalaridan palladiy (II) - sulfid PdS, palladiy (IV) - sulfid PdS^ap mavjud. P. tuzlarining köpçiligi suvda yaxşi eriydi va eritmalarida kuçli gidrolizlanadi.
P. sulfidli mis-nikel rudalaridan platina b-n birgalikda, şuningdek, oltin soçilmalari va rudalaridan olinadi. Olmaliq va Navoiy kon metallurgiya korxonalarida P.ni mis va qimmatbaho metallar oliş texnologiyasi qoldiqlaridan ajratib olinadi. P. va uning qotişmalari elektrotexnikada, kimyo sanoatida gidrogenizatsiya va degidrogenizatsiya katali-zatori sifatida, oltin, platina, rodiy b-n qotişmalari termoregulyator va termoparalar tayyorlaşda, oltin, kumuş, nikel va b. elementlar b-n qotişmasi zargarlikda va stomatologiyada işlatiladi.
Ad.: Metallurgiya blagorodnix metallov, M., 1987.
Omonulla Xöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАЛЛАДИЙ (лот. Palladium), Pd — Менделеев даврий системасининг VIII гуру-ҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб раками 46, ат. м. 106,42. Табиий П. 6 та баркарор изотоп: IO2Pd (1%), l04Pd(ll,4%), 1 0 5 P d ( 2 2 , 3 3 % ) , l 0 6 P d ( 2 7 , 3 3 % ) , 108Pd(26,46%) ва 110Pd (11,72%) дан ибо-рат. Энг узок, вакт мавжуд бўлувчи сунъий радиактив изотопи IO7Pd (Т]/2=7-106 й.). П.нинг кўпгина изотоплари нисба-тан озроқ миқдорда уран ва плутоний ядроларининг бўлиниши натижасида ҳосил бўлади.
П.ни 1803 й. инглиз олими Волластон тозаланмаган платинадан ажратиб олган ва уни 1802 й.да кашф қилинган Паллада планетаси номи б-н атаган. П. Ер пўстининг масса жиҳатидан 1 10 б% ини ташкил этади. Табиатда туғма ёки бошқа ноёб металлар ва кимёвий бирикмалар б-н қотишмалар ҳолида учрайди.
П. платина гурухчасидаги металларнинг энг юмшоғи, энг енгили ва энг болгаланувчанидир. П. кумуш каби ялтироқ, ташқи кўриниши платинани эслатади. Суюқланиш т-раси 1554°; қайнашт-раси 2940°, зичлиги 12,02 г/см3. П. платина гуруҳчасидаги бошқа металларга караганда кимёвий жиҳатдан фаол. Зар сувида, нитрат кислотада, концентрланган кайноқ сульфат кислотада эрийди. 700° гача қиздирилганда сирти оксидланади, уй т-расида нам хлор ва бром б-н, киздирилганда қуруқ фтор, хлор ҳамда олтингугурт б-н реакцияга киришади. П. жуда кўп микдорда водород ютиш хусусиятига эга (1 ҳажм П. 800 ҳажмга яқин водород ютади). П. молекуляр водородни ютиб, кимёвий реакциялар жараёнида уни фоал атом ҳолида ажратиб чиқаради. Шу сабабли П.дан водород атоми ишлатиладиган кимё саноатларида кенг фойдаланилади.
П. бирикмаларда, одатда, 2 ва 4 валентли, баъзи ҳолларда 3 валентли. 2 валентли бирикмалари барқарорроқ. П.нинг PdO, Pd2O3, Pd°2 таркибли ок-сидлари маълум. Галогенлар б-н палладий (II) - фторид PdF2, палладий (III) - фторид PdF3, палладий (II) -хлорид PdCl2, палладий (II) - йодид Pdl2 ҳосил қилади. Олтингуруртли би-рикмаларидан палладий (II) - сульфид PdS, палладий (IV) - сульфид PdS^ap мавжуд. П. тузларининг кўпчилиги сувда яхши эрийди ва эритмаларида кучли гидролизланади.
П. сульфидли мис-никель рудаларидан платина б-н биргаликда, шунингдек, олтин сочилмалари ва рудаларидан олинади. Олмалиқ ва Навоий кон металлургия корхоналарида П.ни мис ва қимматбаҳо металлар олиш технологияси қолдиқларидан ажратиб олинади. П. ва унинг қотишмалари электротехникада, кимё саноатида гидрогенизация ва дегидрогенизация катали-затори сифатида, олтин, платина, родий б-н қотишмалари терморегулятор ва термопаралар тайёрлашда, олтин, кумуш, никель ва б. элементлар б-н қотишмаси заргарликда ва стоматологияда ишлатилади.
Ад.: Металлургия благородных металлов, М., 1987.
Омонулла Хўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.