Palmadoşlar

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 36-b. — ziyouz.com

Palmadoşlar PALMADOŞLAR, palmalar (Palmae yoki Agesaseaye) — bir pallali daraxtsimon ösimliklar oilasi. Tropik va qisman subtropiklarda ösadigan 240 taça turkumi, 3400 taça turi ma'lum. P.ning köp turlari Osiyoda (Indoneziya), Afrika va jan. Ameri-kada, P.ning past böyli turi esa Yevropada tarqalgan. Köpinça şoxlamay tik ösadi. Tanasining böyi 60 m ça, diametri 1 m ga yetadi. Ba'zi turlari butasimon, lianasimon (300 m gaça). Barglari patsimon, daraxtsimonlarida tana uçida tuda bölib, butasimonlarida esa yer bagirlab osilib yotadi. Barglarining uz. hatto 15 m ça. P. bir va ikki uyli ösimlik. Ayrim turlari har yili, ba'zilari faqat bir marta gullab mevalaydi. Töpguli yirik, oq, sarğiş yoki kökiş, ayrim jinsli, ba'zan qöş jinsli mayda gullardan iborat. Mevalari — quruq yoki etli danak: kamroq rezavor-mevasimon, ba'zilari mayda, boşqalari esa kiçik xan-dalakdek keladi. P. 5—12 yoşida gullaydi, 30—50 yil yaşaydi.

P. 2 oilaçaga bölinadi. Köpgina P.ning mevasi yeyiladi. Xom mevasidan kokos suti olinadi. Pusti arçilgan mevalaridan yoğ va margarin olişda foydalaniladi (moyli palma). Poya tolalaridan juda pişiq arqon, barg tolalaridan savat, şlyapalar töqiladi. Poyasining kraxmalli özagidan sago (sago palmasi, mavrikiya palmasi) olinadi. Finikiya palmasippnt mevasi iste'mol qilinadi.

P. Kavkazning Kora dengiz sohillarida, Ğarbiy Gruziyada, Qrimning jan. soqillarida, Turkmanistonning ğarbiy qismida va b. yerlarda qadimdan manzarali ösimlik sifatida ekiladi. P. uruğidan, ba'zi turlari parxişlab köpaytiriladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПАЛЬМАДОШЛАР, пальмалар (Palmae ёки Агесасеае) — бир паллали дарахтсимон ўсимликлар оиласи. Тропик ва қисман субтропикларда ўсадиган 240 тача туркуми, 3400 тача тури маълум. П.нинг кўп турлари Осиёда (Индонезия), Африка ва жан. Амери-када, П.нинг паст бўйли тури эса Европада тарқалган. Кўпинча шохламай тик ўсади. Танасининг бўйи 60 м ча, диаметри 1 м га етади. Баъзи турлари бутасимон, лианасимон (300 м гача). Барглари патсимон, дарахтсимонларида тана учида туда бўлиб, бутасимонларида эса ер багирлаб осилиб ётади. Баргларининг уз. ҳатто 15 м ча. П. бир ва икки уйли ўсимлик. Айрим турлари ҳар йили, баъзилари фақат бир марта гуллаб мевалайди. Тўпгули йирик, оқ, сарғиш ёки кўкиш, айрим жинсли, баъзан қўш жинсли майда гуллардан иборат. Мевалари — қуруқ ёки этли данак: камроқ резавор-мевасимон, баъзилари майда, бошқалари эса кичик хан-далакдек келади. П. 5—12 ёшида гуллайди, 30—50 йил яшайди.

П. 2 оилачага бўлинади. Кўпгина П.нинг меваси ейилади. Хом мевасидан кокос сути олинади. Пусти арчилган меваларидан ёғ ва маргарин олишда фойдаланилади (мойли пальма). Поя толаларидан жуда пишиқ арқон, барг толаларидан сават, шляпалар тўқилади. Поясининг крахмалли ўзагидан саго (саго пальмаси, маврикия пальмаси) олинади. Финикия пальмасиппнт меваси истеъмол қилинади.

П. Кавказнинг Кора денгиз соҳилларида, Ғарбий Грузияда, Қримнинг жан. соқилларида, Туркманистоннинг ғарбий қисмида ва б. ерларда қадимдан манзарали ўсимлик сифатида экилади. П. уруғидан, баъзи турлари пархишлаб кўпайтирилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.