Panama

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 38–41-b. — ziyouz.com

Panama (Panama), Panama Respublikasi (Republica de Panama — Markaziy Amerikaning Panama böynida joylaşgan davlat. Şim.dan Karib dengizi, jan.dan Tinç okean örab turadi. Mayd. 78,2 ming km2. Axrlisi 2,88 mln. kişi (2002). Poytaxti — Panama ş. Ma'muriy jihatdan 9 viloyat (provincia) va 5 muxtor indeys rezervatsiyasiga bölinadi.

Davlat tuzumi. P. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1972 y.da kabul qilingan, unga 1978 va 1993 y.larda tuzatişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident, u umumiy töğri va yaşirin ovoz beriş yöli 6-n 5 y. mud-datga saylanadi va ikkinçi muddatga qayta saylaniş huquqiga ega emas. Kr-nun çiqaruvçi hokimiyatni Konun çiqaruvçi assambleya (bir palatali parlament), ijroçi hokimiyatni prezident va hukumat amalga oşiradi.

Tabiati. P. hududi Markaziy Amerikaning eng kambar (48—200 km) qis-mida. Qirğoqlari, asosan, past. Tinç okean va Karib dengiziga tutaş sohillarida ançagina qöltiq bor. Mayda orol köp. P.ning butun hududi orqali ğarbdan şarq tomon Kordilyera-de-Veragua, Kordilyera-de-San-Blas, Serraniyadel-Daryen toğ tizmalari çözilgan, mamlakatning eng baland nuqtasi va harakatdagi vulkani Baru (bal. 3475 m). Oltin, simob, temir va mis rudalar, boksit, binokorlik ma-teriallarining kiçikroq konlari bor. Tez-tez zilzila bölib turadi. Iqlimi subekvatorial, issiq va sernam. Örtaça yillik t-ra 25—28°. Yoğin jan. toğ yon bağirlarida 1500 mm dan şim. yon bağirlarida 5000 mm gaça. Daryolari qisqa (200 km gaça), kema qatnamaydi, qurğoqçil mavsumda köpinça qurib qoladi. Panama böynining eng kambar joyida Panama ka-nali qurilgan. Qizilsariq laterit tuproqlarda qimmatbaho daraxt turlari ösadigan örmonlar, jan.-ğarbdagi jigarrang-qizil tuproklarda savannalar uçraydi. Hayvonot dunyosi: zirhli, yovvoyi muşuklar (puma, otselot), çumolixör, yalqov, buğu, koata maymuni va b. Daryey va b. milliy boglari, örmon qöriqxonalari bor.

Aholisi, asosan, panamaliklar — metislar (60%), negrlar (15%), indeyslar (7%). Şaharlarda yamaykaliklar, xitoylar, amerikaliklar ham yaşaydi. Şahar aholisi 54%. Rasmiy til — ispan tili. Köpçilik dindorlar katolik, bir qismi protestant. Yirik şaharlari — Panama, Kolon.

Tarixi. P.ni ispanlar mustamlaka qilib olgunga qadar bu yerda kuna, guaymi, çokova va b. 60 dan ortiq in-deys qabilasi yaşagan. P.nidastlab 16-a.da ispan konkistadorlari zabt etgan. Mustamlakaçilar tub aholiga zulm ötkazgan va köpçiligini qirib taşlab, plantatsiyalar va konlarda işla-tiş uçun Afrikadan negr qullarni keltirgan. Amerikadagi ispan mustamlakalarining mustaqilligi uçun uruş davomida (1810—26) Panama özini mu-staqil deb (1821) e'lon qildi va S Bolivar tuzgan Buyuk Kolumbiya respublikasi tarkibiga kirdi. 1830 y.da Buyuk Kolumbiya parçalangaç, 1831 y.dan Yangi Granada (1886 y.dan Kolumbiya) respublikasi tarkibiga departament huquqida kirdi. 1903 y. P. Ko-lumbiyadan ajralib çiqib, mustaqillik e'lon qildi. Ammo öşa yili 18 noyab. da AQŞ b-n P. örtasida tuzilgan şartnomaga binoan, Panama kanali quriş möljallangan hudud AQŞga «abadiy foydalaniş, egallaş va nazorat qiliş» uçun berilişi oqiba-tida P. AQŞga butunlay qaram bölib qoldi. Amerikaliklar bu yerda harbiy baza qurib, öz qöşinlarini joylaştirdi. P. xalqi köp yil öz yerini ozod qiliş uçun kuraşdi (1958, 1959, 1964 y.lardagi harakatlar). 1968 'y. general O. Torrixos Errera boşçiligidagi milliy gvardiya davlat töntarişi qilib, iqtisodiy mustaqillikni mu-stahkamlaş, siyosiy hayotni demokra-tiyalaş tadbirlarini ötkazdi. 1977 y. P. hukumati AQŞ b-n tuzgan ikki şartnomaga köra, 1903 y.gi şartnoma bekor qilindi, 1979 y. 1 okt. dan kanal zonasi ustidan P. suvereniteti tiklandi, 2000 y. 1 yanv.dan kanalning özi ham P. tasarrufiga ötdi. P. 1945 y.dan — BMT a'zosi. ÖzR suverenitetini 1992 y. 2 yanv.da tan oldi. Milliy bayrami —3 noyab. — Mustaqillik kuni (1903).

Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Arnulfista partiyasi, 1990 y. tuzilgan; «Papa Egoro» harakati, 1991 y. asos solingan; Leyboristlar partiyasi, 1982 y. taşkil etilgan; Liberal respublikaçilar partiyasi, 1993 y. tuzilgan; P.xalq partiyasi, 1930 y.da asos solingan; Liberal milliy partiya, 1979 y. taşkil etilgan; Liberal respublikaçilar milliy harakati, 1981 y. tuzilgan; Inqilobiy demokratik partiya, 1978 y. asos solingan; Demokratik xristian partiyasi, 1963 y. taşkil etilgan. P. mehnatkaşlari konfe-deratsiyasi, 1956 y. asos solingan; Meh-natkaşlar milliy kengaşi, 1971 y. tuzilgan; P. böyni mehnatkaşlari kasaba uyuşma markazi, 1971 y. taşkil etilgan.

Xöjaligi. P. — agrar mamlakat. 20-a.ning 70-y.larida P. hukumati ba'zi ijtimoiy-iqtisodiy tadbirlarni — q.x. sohasida, mehnat qonunçiligi va soliq sohasida islohotlar ötkazdi, barça foydali qazilmalarga egalik qiliş va ulardan foydalaniş huquqini e'lon qildi.

Qişloq xöjaligida iqtisodiy faol aholining 25% band bölib, yalpi içki mahsulotning 15% hosil qilinadi. Yangi q.x. kooperativlari tuzilgan bölsa ham, latifundiyalar ustun mavqeda turibdi. Asosiy eksport ekinlari: banan, şakarqamiş, kofe. Içki iste'mol uçun şoli, makkajö-xori, kartoşka, dukkaklilar ekiladi. Göşt çorvaçiligi va parrandaçilik rivojlangan: qoramol, çöçqa, ot, eçki va xaçir boqiladi. Örmonlarda qimmatbaho tur yoğoç tayyorlanadi. Dengizda qisqiçbaqa va baliq ovlanadi.

Sanoati zaif rivojlangan bölib, yalpi içki mahsulotning 9% ni taşkil etadi. Oz miqsorda oltin, mis rudasi, neft qazib olinadi. I.ç. sanoati oziq-ovqat (qand-şakar, konservalar, quritilgan va quyultirilgan sut, alkogolli va alkogolsiz içimliklar, baliq uni, tamaki mahsulotlari va b.), yoğoçsozlik, kön-poyabzal, tikuvçilik, qoğoz, sopol va sement sanoatining mayda korxonalaridan ibo-rat. Las-Minasda çetdan keltirilgan va mahalliy neftni qayta işlaydigan z-d bor. Hunarmandçilik rivojlangan. Yiliga örtaça 2,8 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Asosiy sanoat markazlari: Panama, Kolon, Nata. Panama kanali orqali yiliga 14 mingtagaça kema ötadi. Bu kanal röyxatga olingan kemalar soni va ularning umumiy yuk hajmi jixatidan dunyoda l-örinda, Kolon Erkin zonasi esa ahamiyati va eksport-import operatsiyalari hajmi jihatidan 2-örinda turadi. Asosiy dengiz porti va xalkaro aeroporti — Panama, muhim dengiz porti — Kolon. T.y. uzunligi — 583 km, avtomobil yöllari —10 ming km. Çetga banan, neft mahsulotlari, qand-şakar, yoğoç, qisqiçbaqa va b. çiqaradi, çetdan maşina va asbob-uskuna, metall buyumlar, xom neft, kimyoviy mollar, oziq-ovqat va b. oladi. Asosan AQŞ, Venesuela, Kostarika, Kanada, Yaponiya, Germaniya, Italiya b-n savdo qiladi. Pul birligi — balboa.

Tibbiy xizmati, maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. Vraçlar Panama un-tining tibbiyot f-tida tayyorlanadi. 1946 y.dan majburiy 8 ylikta'lim töğrisidagi qonun amal qiladi. Boşlanğiç maktab şaharlarda 6 y.lik (7 yoşdan 13 yoşgaça), qişloq joylarda —3 va 4 y.lik. Örta maktab 6 y.lik bölib, 2 turkum, ya'ni 3 y.lik ijtimoiy fanlar va 3 y.lik tabiiyotmat. fanlari litseylaridan iborat. Hunar-texnika ta'limi texnika, q.x., tijorat bilim yurtlari va boşlanğiç maktab yoki örta mak-tabning bir turkumi negizida amalga oşiriladi. Oliy ta'lim Panama un-ti (1935 y.da asos solingan) va Santamariya la Antigua xususiy katolik un-tida (1965) beriladi. Mamlakatdagi i.t.lar Milliy fan kengaşi (1963) tomonidan muvofiklaştirib turiladi. P. milliy FA (1942), P. til akademiyasi, P. tarix akademiyasi (1942), Milliy arxeologiya va tarixiy yodgorliklar akademiyasi (1946), Indeys xalklar madaniyatini örganiş in-ti (1952), Iktisodiy rivojlaniş in-ti (1953), Panamerika tarix va geogr. in-ti, Panama un-ti huzuridagi i.t. muassasalari i.tlar olib boradi. P. un-ti kutubxonasi (1935), Milliy kutubxona (1892), P. milliy muzeyi (1925) va b. bor.

Matbuoti, radioeşittirişi, telekörsatuvi. P. da bir qança gaz. va jur.lar naşr etiladi. Muqimlari: «Matutino» («Tonggi xabarlar», kundalik hukumat gaz., 1969 y.dan), «Panama —Amerika» (kundalik gaz., 1989 y.dan), «Prensa» («Matbuot», kundalik gaz., 1980 y.dan), «Siglo» («Asr», kundalik gaz., 1985 y.dan), «Unidad» («Birlik», oyiga 2 marta çiqadigan gaz., 1973 y.dan), «Kritika libre» («Erkin tan-qid», kundalik gaz., 1925 y.dan), «Analisis» («Tahlil», iqtisodiyot va siyosat masalalarini yorituvçi oylik jur.). Milliy axborot agentligi yöq. P. ra-dioeşittiriş uyuşmasi mavjud. Radioeşittiriş va telekörsatuv xususiy bölib, tijorat asosida işlaydi.

Adabiyoti ispan tilida rivojlanib kelmoqda. Dastlab Kolumbiya adabiyoti tarkibida vujudga keldi. 19-a. ning 2yarmida undan ajralib çiqib, milliy adabiyot tarzida şakllana boşladi. M. Arosemena özining «Tarixiy xotiralar» va öğli X. Arosemena ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va maişiy mavzulardagi oçerklari b-n unga asos soldilar. 1845 y.da tuzilgan Havaskor ma'rifatparvarlar jamiyati P. milliy adabiyotini yaratişda katta rol öynadi. Vatanparvarlik ruhida şe'rlar yozgan X. Kolunxe, T.M. Fyoyyo, X. M. Aleman, A.D. le Isaka kabi şoirlar P. adabiyotini yuqori poğonaga kötardilar. 20-a. boşlarida hukm surgan modernizm namoyandalari D. Errera, G. Andreve, L. A. Soto, R. Miro va b. adiblar P. adabiyotining öziga xosligini himoya qiliş b-n birga yevropaça uslublardan ham foydalandilar.

1-jahon uruşidan keyin adiblar 2 oqimga bölinib ketdi. R. Sinan, R. Laurens kabi şoirlar «avangardizm» tarafdori bölib, formalizm yöliga ötdi. D. Korei, D. Errera Sevilyano ijtimoiy zidsiyatlarni aks ettirdi. I. de X. Valdes va b. adiblar şahar va qişloq turmuşini haqqoniy tasvirladi. 2-jahon uruşidan söng yozuvçilar ijodida ijtimoiy adolatsizlikni foş etiş mavzui muhim örin oldi (M. Riyera, P. Rivera, X. Franko va b.). Zamo-naviy yozuvçilar orasida D. Moran, A. Menendes Franko kabi şoirlar, E. Çues, X. M. Bayyard Lerma, X. Beleno kabi prozaçilar, dramaturg X. de X. Martines asarlari maşxur.

Me'morligi va tasviriy san'ati. Qad. P. madaniyati Meksika, Kolumbiya va b. qöşni mamlakatlar madaniyati b-n özaro hamohang şakllangan. Mahalliy indeyslar mahobatli inşootlar qurmagan. Mustamlakaçilik davrida Panama, Portobelo ş.larida mudofaa istehkomlari, bozor, bojxona, omborlar b-n bir qatorda haşamdor zarhal öymakorlik uslubidagi çerkovlar barpo etildi. 20-a.da Panama, Kolon ş.larida zamonaviy Amerika me'morligi ruhida qurilgan me'moriy majmualarga maxalliy an'ana unsurlari singdirildi (G. de Ru, I. Galindo Valyarino, O. Mendes Guardiya kabi me'morlarning loyihalari).

Tasviriy san'ati 16-a.gaça indeyslar yasagan toş haykallar, odam va hayvon surati tuşirilgan ustunlar, rang-barang sopol idişlardan iborat bölgan. Mustamlaka yillarida zamonaviy san'at vujudga kela boşladi. Zamonaviy rassomlardan R. Lyuis, X. M. Uloa, X. F. Arosemena, F. R. Karçerini körsatiş mumkin. Hoz. P. tasviriy san'atida kubizm (S. Oduber), syurrealizm (P. Runyan) va b. oqimlar yoyilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПАНАМА (Panama), Панама Республикаси (Republica de Panama — Марказий Американинг Панама бўйнида жойлашган давлат. Шим.дан Кариб денгизи, жан.дан Тинч океан ўраб туради. Майд. 78,2 минг км2. Ахрлиси 2,88 млн. киши (2002). Пойтахти — Панама ш. Маъмурий жиҳатдан 9 вилоят (provincia) ва 5 мухтор индейс резервациясига бўлинади.

Давлат тузуми. П. — республика. Амалдаги конституцияси 1972 й.да кабул қилинган, унга 1978 ва 1993 й.ларда тузатишлар киритилган. Давлат бошлиғи — президент, у умумий тўғри ва яширин овоз бериш йўли 6-н 5 й. муд-датга сайланади ва иккинчи муддатга қайта сайланиш ҳуқуқига эга эмас. Кр-нун чиқарувчи ҳокимиятни Конун чиқарувчи ассамблея (бир палатали парламент), ижрочи ҳокимиятни президент ва ҳукумат амалга оширади.

Табиати. П. ҳудуди Марказий Американинг энг камбар (48—200 км) қис-мида. Қирғоқлари, асосан, паст. Тинч океан ва Кариб денгизига туташ соҳилларида анчагина қўлтиқ бор. Майда орол кўп. П.нинг бутун ҳудуди орқали ғарбдан шарқ томон Кордильера-де-Верагуа, Кордильера-де-Сан-Блас, Серраниядель-Дарьен тоғ тизмалари чўзилган, мамлакатнинг энг баланд нуқтаси ва ҳаракатдаги вулкани Бару (бал. 3475 м). Олтин, симоб, темир ва мис рудалар, боксит, бинокорлик ма-териалларининг кичикроқ конлари бор. Тез-тез зилзила бўлиб туради. Иқлими субэкваториал, иссиқ ва сернам. Ўртача йиллик т-ра 25—28°. Ёғин жан. тоғ ён бағирларида 1500 мм дан шим. ён бағирларида 5000 мм гача. Дарёлари қисқа (200 км гача), кема қатнамайди, қурғоқчил мавсумда кўпинча қуриб қолади. Панама бўйнининг энг камбар жойида Панама ка-нали қурилган. Қизилсариқ латерит тупроқларда қимматбаҳо дарахт турлари ўсадиган ўрмонлар, жан.-ғарбдаги жигарранг-қизил тупрокларда саванналар учрайди. Ҳайвонот дунёси: зирҳли, ёввойи мушуклар (пума, оцелот), чумолихўр, ялқов, буғу, коата маймуни ва б. Дарьей ва б. миллий боглари, ўрмон қўриқхоналари бор.

Аҳолиси, асосан, панамаликлар — метислар (60%), негрлар (15%), индейслар (7%). Шаҳарларда ямайкаликлар, хитойлар, америкаликлар ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 54%. Расмий тил — испан тили. Кўпчилик диндорлар католик, бир қисми протестант. Йирик шаҳарлари — Панама, Колон.

Тарихи. П.ни испанлар мустамлака қилиб олгунга қадар бу ерда куна, гуайми, чокова ва б. 60 дан ортиқ ин-дейс қабиласи яшаган. П.нидастлаб 16-а.да испан конкистадорлари забт этган. Мустамлакачилар туб аҳолига зулм ўтказган ва кўпчилигини қириб ташлаб, плантациялар ва конларда ишла-тиш учун Африкадан негр қулларни келтирган. Америкадаги испан мустамлакаларининг мустақиллиги учун уруш давомида (1810—26) Панама ўзини му-стақил деб (1821) эълон қилди ва С Боливар тузган Буюк Колумбия республикаси таркибига кирди. 1830 й.да Буюк Колумбия парчалангач, 1831 й.дан Янги Гранада (1886 й.дан Колумбия) республикаси таркибига департамент ҳуқуқида кирди. 1903 й. П. Ко-лумбиядан ажралиб чиқиб, мустақиллик эълон қилди. Аммо ўша йили 18 нояб. да АҚШ б-н П. ўртасида тузилган шартномага биноан, Панама канали қуриш мўлжалланган ҳудуд АҚШга «абадий фойдаланиш, эгаллаш ва назорат қилиш» учун берилиши оқиба-тида П. АҚШга бутунлай қарам бўлиб қолди. Америкаликлар бу ерда ҳарбий база қуриб, ўз қўшинларини жойлаштирди. П. халқи кўп йил ўз ерини озод қилиш учун курашди (1958, 1959, 1964 й.лардаги ҳаракатлар). 1968 ‘й. генерал О. Торрихос Эррера бошчилигидаги миллий гвардия давлат тўнтариши қилиб, иқтисодий мустақилликни му-стаҳкамлаш, сиёсий ҳаётни демокра-тиялаш тадбирларини ўтказди. 1977 й. П. ҳукумати АҚШ б-н тузган икки шартномага кўра, 1903 й.ги шартнома бекор қилинди, 1979 й. 1 окт. дан канал зонаси устидан П. суверенитети тикланди, 2000 й. 1 янв.дан каналнинг ўзи ҳам П. тасарруфига ўтди. П. 1945 й.дан — БМТ аъзоси. ЎзР суверенитетини 1992 й. 2 янв.да тан олди. Миллий байрами —3 нояб. — Мустақиллик куни (1903).

Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Арнулфиста партияси, 1990 й. тузилган; «Папа Эгоро» ҳаракати, 1991 й. асос солинган; Лейбористлар партияси, 1982 й. ташкил этилган; Либерал республикачилар партияси, 1993 й. тузилган; П.халқ партияси, 1930 й.да асос солинган; Либерал миллий партия, 1979 й. ташкил этилган; Либерал республикачилар миллий ҳаракати, 1981 й. тузилган; Инқилобий демократик партия, 1978 й. асос солинган; Демократик христиан партияси, 1963 й. ташкил этилган. П. меҳнаткашлари конфе-дерацияси, 1956 й. асос солинган; Меҳ-наткашлар миллий кенгаши, 1971 й. тузилган; П. бўйни меҳнаткашлари касаба уюшма маркази, 1971 й. ташкил этилган.

Хўжалиги. П. — аграр мамлакат. 20-а.нинг 70-й.ларида П. ҳукумати баъзи ижтимоий-иқтисодий тадбирларни — қ.х. соҳасида, меҳнат қонунчилиги ва солиқ соҳасида ислоҳотлар ўтказди, барча фойдали қазилмаларга эгалик қилиш ва улардан фойдаланиш ҳуқуқини эълон қилди.

Қишлоқ хўжалигида иқтисодий фаол аҳолининг 25% банд бўлиб, ялпи ички маҳсулотнинг 15% ҳосил қилинади. Янги қ.х. кооперативлари тузилган бўлса ҳам, латифундиялар устун мавқеда турибди. Асосий экспорт экинлари: банан, шакарқамиш, кофе. Ички истеъмол учун шоли, маккажў-хори, картошка, дуккаклилар экилади. Гўшт чорвачилиги ва паррандачилик ривожланган: қорамол, чўчқа, от, эчки ва хачир боқилади. Ўрмонларда қимматбаҳо тур ёғоч тайёрланади. Денгизда қисқичбақа ва балиқ овланади.

Саноати заиф ривожланган бўлиб, ялпи ички маҳсулотнинг 9% ни ташкил этади. Оз миқцорда олтин, мис рудаси, нефть қазиб олинади. И.ч. саноати озиқ-овқат (қанд-шакар, консервалар, қуритилган ва қуюлтирилган сут, алкоголли ва алкоголсиз ичимликлар, балиқ уни, тамаки маҳсулотлари ва б.), ёғочсозлик, кўн-пойабзал, тикувчилик, қоғоз, сопол ва цемент саноатининг майда корхоналаридан ибо-рат. Лас-Минасда четдан келтирилган ва маҳаллий нефтни қайта ишлайдиган з-д бор. Ҳунармандчилик ривожланган. Йилига ўртача 2,8 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Асосий саноат марказлари: Панама, Колон, Ната. Панама канали орқали йилига 14 мингтагача кема ўтади. Бу канал рўйхатга олинган кемалар сони ва уларнинг умумий юк ҳажми жихатидан дунёда l-ўринда, Колон Эркин зонаси эса аҳамияти ва экспорт-импорт операциялари ҳажми жиҳатидан 2-ўринда туради. Асосий денгиз порти ва халкаро аэропорти — Панама, муҳим денгиз порти — Колон. Т.й. узунлиги — 583 км, автомобиль йўллари —10 минг км. Четга банан, нефть маҳсулотлари, қанд-шакар, ёғоч, қисқичбақа ва б. чиқаради, четдан машина ва асбоб-ускуна, металл буюмлар, хом нефть, кимёвий моллар, озиқ-овқат ва б. олади. Асосан АҚШ, Венесуэла, Костарика, Канада, Япония, Германия, Италия б-н савдо қилади. Пул бирлиги — бальбоа.

Тиббий хизмати, маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. Врачлар Панама ун-тининг тиббиёт ф-тида тайёрланади. 1946 й.дан мажбурий 8 йликтаълим тўғрисидаги қонун амал қилади. Бошланғич мактаб шаҳарларда 6 й.лик (7 ёщдан 13 ёшгача), қишлоқ жойларда —3 ва 4 й.лик. Ўрта мактаб 6 й.лик бўлиб, 2 туркум, яъни 3 й.лик ижтимоий фанлар ва 3 й.лик табииётмат. фанлари лицейларидан иборат. Ҳунар-техника таълими техника, қ.х., тижорат билим юртлари ва бошланғич мактаб ёки ўрта мак-табнинг бир туркуми негизида амалга оширилади. Олий таълим Панама ун-ти (1935 й.да асос солинган) ва Сантамария ла Антигуа хусусий католик ун-тида (1965) берилади. Мамлакатдаги и.т.лар Миллий фан кенгаши (1963) томонидан мувофиклаштириб турилади. П. миллий ФА (1942), П. тил академияси, П. тарих академияси (1942), Миллий археология ва тарихий ёдгорликлар академияси (1946), Индейс халклар маданиятини ўрганиш ин-ти (1952), Иктисодий ривожланиш ин-ти (1953), Панамерика тарих ва геогр. ин-ти, Панама ун-ти ҳузуридаги и.т. муассасалари и.тлар олиб боради. П. ун-ти кутубхонаси (1935), Миллий кутубхона (1892), П. миллий музейи (1925) ва б. бор.

Матбуоти, радиоэшиттириши, телекўрсатуви. П. да бир қанча газ. ва жур.лар нашр этилади. Муқимлари: «Матутино» («Тонгги хабарлар», кундалик ҳукумат газ., 1969 й.дан), «Панама —Америка» (кундалик газ., 1989 й.дан), «Пренса» («Матбуот», кундалик газ., 1980 й.дан), «Сигло» («Аср», кундалик газ., 1985 й.дан), «Унидад» («Бирлик», ойига 2 марта чиқадиган газ., 1973 й.дан), «Критика либре» («Эркин тан-қид», кундалик газ., 1925 й.дан), «Аналисис» («Таҳлил», иқтисодиёт ва сиёсат масалаларини ёритувчи ойлик жур.). Миллий ахборот агентлиги йўқ. П. ра-диоэшиттириш уюшмаси мавжуд. Радиоэшиттириш ва телекўрсатув хусусий бўлиб, тижорат асосида ишлайди.

Адабиёти испан тилида ривожланиб келмоқда. Дастлаб Колумбия адабиёти таркибида вужудга келди. 19-а. нинг 2ярмида ундан ажралиб чиқиб, миллий адабиёт тарзида шакллана бошлади. М. Аросемена ўзининг «Тарихий хотиралар» ва ўғли X. Аросемена ижтимоий-иқтисодий, сиёсий ва маиший мавзулардаги очерклари б-н унга асос солдилар. 1845 й.да тузилган Ҳаваскор маърифатпарварлар жамияти П. миллий адабиётини яратишда катта роль ўйнади. Ватанпарварлик руҳида шеърлар ёзган X. Колунхе, Т.М. Фёйё, X. М. Алеман, А.Д. ле Исака каби шоирлар П. адабиётини юқори поғонага кўтардилар. 20-а. бошларида ҳукм сурган модернизм намояндалари Д. Эррера, Г. Андреве, Л. А. Сото, Р. Миро ва б. адиблар П. адабиётининг ўзига хослигини ҳимоя қилиш б-н бирга европача услублардан ҳам фойдаландилар.

1-жаҳон урушидан кейин адиблар 2 оқимга бўлиниб кетди. Р. Синан, Р. Лауренс каби шоирлар «авангардизм» тарафдори бўлиб, формализм йўлига ўтди. Д. Кореи, Д. Эррера Севильяно ижтимоий зидциятларни акс эттирди. И. де X. Вальдес ва б. адиблар шаҳар ва қишлоқ турмушини ҳаққоний тасвирлади. 2-жаҳон урушидан сўнг ёзувчилар ижодида ижтимоий адолатсизликни фош этиш мавзуи муҳим ўрин олди (М. Риера, П. Ривера, X. Франко ва б.). Замо-навий ёзувчилар орасида Д. Моран, А. Менендес Франко каби шоирлар, Э. Чуэс, X. М. Байярд Лерма, X. Беленьо каби прозачилар, драматург X. де X. Мартинес асарлари машхур.

Меъморлиги ва тасвирий санъати. Қад. П. маданияти Мексика, Колумбия ва б. қўшни мамлакатлар маданияти б-н ўзаро ҳамоҳанг шаклланган. Маҳаллий индейслар маҳобатли иншоотлар қурмаган. Мустамлакачилик даврида Панама, Портобело ш.ларида мудофаа истеҳкомлари, бозор, божхона, омборлар б-н бир қаторда ҳашамдор зарҳал ўймакорлик услубидаги черковлар барпо этилди. 20-а.да Панама, Колон ш.ларида замонавий Америка меъморлиги руҳида қурилган меъморий мажмуаларга махаллий анъана унсурлари сингдирилди (Г. де Ру, И. Галиндо Вальярино, О. Мендес Гуардия каби меъморларнинг лойиҳалари).

Тасвирий санъати 16-а.гача индейслар ясаган тош ҳайкаллар, одам ва ҳайвон сурати туширилган устунлар, ранг-баранг сопол идишлардан иборат бўлган. Мустамлака йилларида замонавий санъат вужудга кела бошлади. Замонавий рассомлардан Р. Льюис, X. М. Ульоа, X. Ф. Аросемена, Ф. Р. Карчерини кўрсатиш мумкин. Ҳоз. П. тасвирий санъатида кубизм (С. Одубер), сюрреализм (П. Рунъян) ва б. оқимлар ёйилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.