Panipat janglari

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 48–49-b. — ziyouz.com

Panipat janglari - Dexlidan taxm. 100 km şim.da joylaşgan Pa-nipat yalangligida tarixda sodir bölgan maşxur janglar. 1) Amir Temur qöşini (92 ming kişi) b-n Dexli sultoni Sulton Mahmudxon qöşini (10 ming otliq, 20 ming piyoda askar va 120 jangovar fil) örtasida sodir bölgan şiddatli jang (1398 y. 17 dek.). Qöşin safi oldida harakatlanuvçi fillarning xartumlari bir-biriga boğlangan, fillar ustiga kajavalar örna-tilgan, ularda bir neça öqçilar joylaştirilgan. Fillar qatori yonidan töp otuvçilar — ra'dandozlar örin olgan. Qöşinlar özaro yaqinlaşgan çoğda Amir Temur öz qarorgohi Baholi döngligidan atrofni kuzata boşlaydi. Jang dömbira va noğoralar ovozi, karnay-surnay sadosi ostida boşlanadi. Sohibqiron askarlari fillarga nayza sançadi, kajavada joylaşgan merganlarni öqqa tutadi. Yarador bölgan fillar filbonlarni uloktirib, orqaga qoçgan, bu b-n hind qöşiniga katta talafot yetkazgan. Biroq, şunga qaramay sulton qöşini qarşilik körsatişni davom ettirgan. Sohibqiron qöşini ğanim askarlarini qurşovga olib, fillarni ölja qilgan. Sulton Mah-mudxon ozgina otliq guruhi b-n jang maydonini tark etib, laşkarboşisi Malluxon b-n Dehliga yaşiringan, keçasi esa ular şahardan qoçişgan. 18 dek. Dehlining buzurglari, sayyidlari, qozilari, ayonlari kelib Amir Temurdan şahar aholisi uçun omonlik tilaganlar. 2) Bobur qöşini (12 ming askar) b-n Dexli sultoni Ibro-him Lödiy qöşini (100 ming jangçi va jangovar fillar) örtasidagi jang (1525 y. 21 apr.). Hind qöşini tartib-siz tarzda jangni boşlagan. Boburning baranğor va juvonğori tölğama usuli b-n ğanimning ort tomoniga ötib unga kuçli zarbalar bergan. Ibrohim Lödiy asosiy kuçlari va jangovar fillar b-n markazga hamla qilgan. Şunda Bobur hökizlarning xom terisidan eşilgan arqonlar b-n bir-biriga mah-kam boğlangan 700 ta arava va ular orasiga örnatilgan turoqalqonlar panohida turgan tufakandozlarni jan-gga taşlaydi. Tufak va zambarak öqlaridan yarador bölgan fillar çekinib ustlaridan filbonlarni yiqitib, piyodalarni yançib ötadi, hindlar sarosimaga tuşib qoçişga tuşganlar. Sulton Ibrohim Lödiy va taxm. 50 ming hind jangçisi halok bölgan. Bobur Dehli va Agrani zabt etib, Şim. Hindistonda Boburiylar davlatiga asos soladi. 3) Dexli taxtiga da'vo-gar Sur sulolasi vakillarining Xemu boşçiligidagi qöşin b-n Akbar qöşini örtasidagi jang (1556 y., 5 noyab.). Xemu katta karşilikka uçramay Dexli va Agrani egallagan. Akbar vaziri Bayramxon b-n Panjobdan kelib Xemuga qarşi yuriş boşlagan. Panipatdagi jangda Xemu asir oli-nib, qatl etilgan. 4) Maratha hukmdorlarining birlaşgan qöşini b-n afğonlar hukmdori Ahmadşoh Durroniy qöşini örtasidagi jang (1761 y. 14 yanv.). Jangda marathlar batamom yengilgan. Birok, bu ğalaba Ahmadşohga heç qanday naf keltirmaydi, çunki uning qöşini orasida norozilik kuçaygan. Jangçilar maoşlarini tölanişini va uylariga kaytişni talab qilişgan. Natijada Ahmadşoh 1761 y. Hindistonni tark etişga majbur bölgan.

Manbalar: Giyasaddin Ali, Dnevnik poxoda Timura v Indiyu. Per. s persid., predisloviye i primeçaniya V.Semyonova, M., 1958; Nizomiddin Şomiy, Zafarnoma, T., 1996; Zahiriddin Muhammad Bobur, Boburnoma, T., 1960.

Ad.: Dadaboyev H., Amir Temurningharbiy mahorati, T., 1996.

Hamidulla Dadaboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПАНИПАТ ЖАНГЛАРИ - Дехлидан тахм. 100 км шим.да жойлашган Па-нипат яланглигида тарихда содир бўлган машхур жанглар. 1) Амир Темур қўшини (92 минг киши) б-н Дехли султони Султон Маҳмудхон қўшини (10 минг отлиқ, 20 минг пиёда аскар ва 120 жанговар фил) ўртасида содир бўлган шиддатли жанг (1398 й. 17 дек.). Қўшин сафи олдида ҳаракатланувчи филларнинг хартумлари бир-бирига боғланган, филлар устига кажавалар ўрна-тилган, уларда бир неча ўқчилар жойлаштирилган. Филлар қатори ёнидан тўп отувчилар — раъдандозлар ўрин олган. Қўшинлар ўзаро яқинлашган чоғда Амир Темур ўз қароргоҳи Баҳоли дўнглигидан атрофни кузата бошлайди. Жанг дўмбира ва ноғоралар овози, карнай-сурнай садоси остида бошланади. Соҳибқирон аскарлари филларга найза санчади, кажавада жойлашган мерганларни ўққа тутади. Ярадор бўлган филлар филбонларни улоктириб, орқага қочган, бу б-н ҳинд қўшинига катта талафот етказган. Бироқ, шунга қарамай султон қўшини қаршилик кўрсатишни давом эттирган. Соҳибқирон қўшини ғаним аскарларини қуршовга олиб, филларни ўлжа қилган. Султон Маҳ-мудхон озгина отлиқ гуруҳи б-н жанг майдонини тарк этиб, лашкарбошиси Маллухон б-н Деҳлига яширинган, кечаси эса улар шаҳардан қочишган. 18 дек. Деҳлининг бузурглари, саййидлари, қозилари, аъёнлари келиб Амир Темурдан шаҳар аҳолиси учун омонлик тилаганлар. 2) Бобур қўшини (12 минг аскар) б-н Дехли султони Ибро-ҳим Лўдий қўшини (100 минг жангчи ва жанговар филлар) ўртасидаги жанг (1525 й. 21 апр.). Ҳинд қўшини тартиб-сиз тарзда жангни бошлаган. Бобурнинг баранғор ва жувонғори тўлғама усули б-н ғанимнинг орт томонига ўтиб унга кучли зарбалар берган. Иброҳим Лўдий асосий кучлари ва жанговар филлар б-н марказга ҳамла қилган. Шунда Бобур ҳўкизларнинг хом терисидан эшилган арқонлар б-н бир-бирига маҳ-кам боғланган 700 та арава ва улар орасига ўрнатилган туроқалқонлар паноҳида турган туфакандозларни жан-гга ташлайди. Туфак ва замбарак ўқларидан ярадор бўлган филлар чекиниб устларидан филбонларни йиқитиб, пиёдаларни янчиб ўтади, ҳиндлар саросимага тушиб қочишга тушганлар. Султон Иброҳим Лўдий ва тахм. 50 минг ҳинд жангчиси ҳалок бўлган. Бобур Деҳли ва Аграни забт этиб, Шим. Ҳиндистонда Бобурийлар давлатига асос солади. 3) Дехли тахтига даъво-гар Сур сулоласи вакилларининг Хему бошчилигидаги қўшин б-н Акбар қўшини ўртасидаги жанг (1556 й., 5 нояб.). Хему катта каршиликка учрамай Дехли ва Аграни эгаллаган. Акбар вазири Байрамхон б-н Панжобдан келиб Хемуга қарши юриш бошлаган. Панипатдаги жангда Хему асир оли-ниб, қатл этилган. 4) Маратҳа ҳукмдорларининг бирлашган қўшини б-н афғонлар ҳукмдори Аҳмадшоҳ Дурроний қўшини ўртасидаги жанг (1761 й. 14 янв.). Жангда маратҳлар батамом енгилган. Бирок, бу ғалаба Аҳмадшоҳга ҳеч қандай наф келтирмайди, чунки унинг қўшини орасида норозилик кучайган. Жангчилар маошларини тўланишини ва уйларига кайтишни талаб қилишган. Натижада Аҳмадшоҳ 1761 й. Ҳиндистонни тарк этишга мажбур бўлган.

Манбалар: Гийасаддин Али, Дневник похода Тимура в Индию. Пер. с персид., предисловие и примечания В.Семёнова, М., 1958; Низомиддин Шомий, Зафарнома, Т., 1996; Заҳириддин Муҳаммад Бобур, Бобурнома, Т., 1960.

Ад.: Дадабоев Ҳ., Амир Темурнингҳарбий маҳорати, Т., 1996.

Ҳамидулла Дадабоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.