Panislomizm
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 49–50-b. — ziyouz.com
Panislomizm (pan... va islom) — 19-a. oxirida butun musulmon olamini mustamlakaçilarga qarşi kuraşdi birlaştiriş töğrisidagi harakatga Rossiya va Angliya imperiyalari, şuningdek. SSSR tomonidan berilgan sun'iy nom.
19-a.da Kursaviy, Marjoniy, Ahmad Doniş kabi yirmk ulamolar va ma'ri-fatparvarlar islom dinini isloh qiliş fikri b-n çiqib. muayyan dasturlar tuzişgan. Ularniş bu fiqolari Buxoroda ayrim mutaassib jamolarning jiddiy qarşiligiga uçragan. Afgon ma'rifatparvari, diniy va siyosiy arbob Jamoliddin al-Afğoniy 19-a.ning 70-y.laridan boşlab bu qaraşlarni yaxlitlaştirib, islomçilik na-zariyasiga asos solgan. Keyinçalik uni rivojlantirişda Muhammad Abdu, Ikrom domla, Gasprinskiy, Fitrat, Behbudiy, Abduraşid Ibrohimov, Munavvarqori kabi siymolarning muayyan darajada xizmatlari bölgan.
Fitrat özining «Rahbari najot» («Najot yöli»; 1914) asarida millatni mustamlakaçilik zulmi va koloklik girdobidan qutqarişda Qur'oni karimni musulmonlarning rahbar va rahnamosi — najot dasturi (yöli) deb tuşunadi. Bu muqaddas kitob va islom dini ğoyalari atrofida millatni jipslaştirişga da'vat etadi.
Islomçilik ğoyasi Turkistonda min-taqa jamoatçiligi ongida islom dini va jamiyatni isloh qiliş, uni yangilaş, boşqa sivilizatsiyalarning ilğor ilmiy, texnikaviy va madaniy yutuklaridan foydalaniş, fan, ta'lim sohalarini rivojlantiriş ğoyalari b-n uyğunlaşgan tarzda kuçayib borgan.
Turkiston ölkasi general-gubernatori S.M.Duxovskiy «Turkistondagi islom» (T., 1899) nomli maxsus ma'ruzasida Rossiya imperiyasida yaşovçi musulmonlarning ijtimoiy-siyosiy faolligi kuçayganligini e'tirof etib, ma'murlarni P.ga karşi kuraşga çaqiradi.
Islomçilik ğoyasi Turkiston mintaqasida sovet rejimiga karşi olib borilgan qurolli kuraşda ma'lum rol öynagan. Şuningdek, u Turkiya, Eron, Afğoniston va b. Şarq mamla-katlarida bölgan inqiloblarda musulmon xalqlarini birlaştiruvçi ğoya sifatida maydonga çiqqan. Ikkinçi jahon uruşipgm keyin mustamlakaçilik tizimining yemirilişida uning ham hissasi bölgan.
Biroq islomçilik ğoyasi vujudga kelgan paytidan boşlab Rossiya va Angliya hukmron doiralari tomonidan panislomizm (uluğ islomçilik) tarzidasoxtalaştirilgan edi. Xususan, Rossiya bolşeviklarining fikriça, bu ğoya butun islom xalqlarini yagona davlat — xalifalik tuziş uçun kuraşga da'vat qilar emiş.
Sovet Rossiyasi va SSSR raxbariyati P.ga qarşi kuraşda xuddi turkçilik va turonçilikka nisbatan bölga-nidek qatiy çoralar körgan. Ular P. va Panturkizmpp jadidçilik va bosmaçilik harakatining asosiy mafku-rasi deb hisoblaşgan.
Ad.: Turkestan v naçale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000; Fitrat, Najot yöli, T., 2001; Goldsiyer I., Islom haqida ma'ruzalar, T., 2001; Rajabov K,., Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarşi kuraş, T., 2002.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАНИСЛОМИЗМ (пан... ва ислом) — 19-а. охирида бутун мусулмон оламини мустамлакачиларга қарши курашди бирлаштириш тўғрисидаги ҳаракатга Россия ва Англия империялари, шунингдек. СССР томонидан берилган сунъий ном.
19-а.да Курсавий, Маржоний, Аҳмад Дониш каби йирмк уламолар ва маъри-фатпарварлар ислом динини ислоҳ қилиш фикри б-н чиқиб. муайян дастурлар тузишган. Уларниш бу фиқолари Бухорода айрим мутаассиб жамоларнинг жиддий қаршилигига учраган. Афгон маърифатпарвари, диний ва сиёсий арбоб Жамолиддин ал-Афғоний 19-а.нинг 70-й.ларидан бошлаб бу қарашларни яхлитлаштириб, исломчилик на-зариясига асос солган. Кейинчалик уни ривожлантиришда Муҳаммад Абду, Икром домла, Гаспринский, Фитрат, Беҳбудий, Абдурашид Иброҳимов, Мунавварқори каби сиймоларнинг муайян даражада хизматлари бўлган.
Фитрат ўзининг «Раҳбари нажот» («Нажот йўли»; 1914) асарида миллатни мустамлакачилик зулми ва колоклик гирдобидан қутқаришда Қуръони каримни мусулмонларнинг раҳбар ва раҳнамоси — нажот дастури (йўли) деб тушунади. Бу муқаддас китоб ва ислом дини ғоялари атрофида миллатни жипслаштиришга даъват этади.
Исломчилик ғояси Туркистонда мин-тақа жамоатчилиги онгида ислом дини ва жамиятни ислоҳ қилиш, уни янгилаш, бошқа цивилизацияларнинг илғор илмий, техникавий ва маданий ютукларидан фойдаланиш, фан, таълим соҳаларини ривожлантириш ғоялари б-н уйғунлашган тарзда кучайиб борган.
Туркистон ўлкаси генерал-губернатори С.М.Духовский «Туркистондаги ислом» (Т., 1899) номли махсус маърузасида Россия империясида яшовчи мусулмонларнинг ижтимоий-сиёсий фаоллиги кучайганлигини эътироф этиб, маъмурларни П.га карши курашга чақиради.
Исломчилик ғояси Туркистон минтақасида совет режимига карши олиб борилган қуролли курашда маълум роль ўйнаган. Шунингдек, у Туркия, Эрон, Афғонистон ва б. Шарқ мамла-катларида бўлган инқилобларда мусулмон халқларини бирлаштирувчи ғоя сифатида майдонга чиққан. Иккинчи жаҳон урушипгм кейин мустамлакачилик тизимининг емирилишида унинг ҳам ҳиссаси бўлган.
Бироқ исломчилик ғояси вужудга келган пайтидан бошлаб Россия ва Англия ҳукмрон доиралари томонидан панисломизм (улуғ исломчилик) тарзидасохталаштирилган эди. Хусусан, Россия большевикларининг фикрича, бу ғоя бутун ислом халқларини ягона давлат — халифалик тузиш учун курашга даъват қилар эмиш.
Совет Россияси ва СССР рахбарияти П.га қарши курашда худди туркчилик ва турончиликка нисбатан бўлга-нидек қатьий чоралар кўрган. Улар П. ва Пантуркизмпп жадидчилик ва босмачилик ҳаракатининг асосий мафку-раси деб ҳисоблашган.
Ад.: Туркестан в начале XX века: к истории истоков национальной независимости, Т., 2000; Фитрат, Нажот йўли, Т., 2001; Гольдциер И., Ислом ҳақида маърузалар, Т., 2001; Ражабов К,., Бухорога қизил армия босқини ва унга қарши кураш, Т., 2002.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.