Panjara
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 45-b. — ziyouz.com
Panjara — me'moriy bölak; kataksimon töqima şakl, tösiq. Binolarning eşik, darça, tuynuk, zinapoyalarida, ayvonlarda tösiq va ayni paytda bezak vazifasini ötaydi. Turar joy, boğlarda, köçalarda, uy-rözğor buyumlarida, amaliy san'at va hunarmandlik buyumlarida ham bezak sifatida foydalaniladi. P. yoğoç taxtaçalarni, ğiştni qalab, ganç va metallni quyib va öyib, toşni qalab va öyib ösimliksimon, handasiy şakl hosil qilib tayyorlanadi. Sodda va murakkab turlari bor. P. tayyorlaş usuli P.ning xom aşyosiga, vazifasiga, örni, ustaning malakasi va mahoratiga boğliq. P.ning keng Tap-kalgan turi yoğoç P. uçun oldin rom tayyorlanib, çizma böyiça hozirlangan taxtaçalar uning içiga qalab-yiğib çiqiladi (yoğoç bölaklarining porsi qilingan, tiş çiqarilgan joylari bir-biriga bolğaça b-n urib jipslaştiriladi). Bu ustadan köp mehnat, ma-horat, aniqlik talab qiladi. Taxtani parma va iskana b-n öyib ham P. tayyorlanadi. Ganç P. gançning eng yaxşi navidan qolipga quyib yoki tayyor ganç taxtani öyib hosil qilinadi, söng pardozlanadi. Şakli oldin gançdan yoki ğiştdan qalab tayyorlanib, ustiga koşin qoplangan P. ham bor. Metall P.lar kamdan-kam bölib, quyib yoki mis taxtani öyib tayyorlangan (hozir köpinça çöyandan quyilib tayyorlanmoqda). Zamonaviy me'morlikda metall va beton P.lar keng qöllanadi.
Arxeologik materiallar P. san'ati qadimdan mavjudligini, ayniqsa, Şarq mamlakatlarida keng tarqalganligini körsatadi. Tuproqqal'a (3-a.) saroylarida ham xom ğiştni qalab, Varaxşa (8-a.) binolarida gançni öyib işlangan P. qoldiqlari bor, Ismoil Somoniy maqbarasida pişiq ğiştni qalab P. hosil qilingan. Te-muriylar davrida jozibador işlangan P. namunalari yaratilgan Şohi-zinda majmuasi (14-a.)da mahorat b-n işlangan yoğoç P. va b. me'moriy yodgorliklarda marmardan işlangan P. namunalari saqlangan.
Mir Arab, Abdullaxon (16-a. Buxoro), Şerdor (17-a., Samarqand) madrasalarida rangli koşinlardan mozaika P.larining ajoyib namunalari, Sitorai Mohi Xosa majmui (1913—14), Xivadagi Toşhovli, Samarqanddagi Imom al-Buxoriy majmui, Toşkentdagi Navoiy teatri, Özbekiston tarixi muzeyi, Navoiy nomidagi adabiyot muzeyi, «Kök gumbaz» kafe va çoyxonasi, Temuriylar tarixi davlat muzeyi, «Özbekiston» mehmonxonasi va b. binolarda P.ning jozibador namunalarini köriş mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАНЖАРА — меъморий бўлак; катаксимон тўқима шакл, тўсиқ. Биноларнинг эшик, дарча, туйнук, зинапояларида, айвонларда тўсиқ ва айни пайтда безак вазифасини ўтайди. Турар жой, боғларда, кўчаларда, уй-рўзғор буюмларида, амалий санъат ва ҳунармандлик буюмларида ҳам безак сифатида фойдаланилади. П. ёғоч тахтачаларни, ғиштни қалаб, ганч ва металлни қуйиб ва ўйиб, тошни қалаб ва ўйиб ўсимликсимон, ҳандасий шакл ҳосил қилиб тайёрланади. Содда ва мураккаб турлари бор. П. тайёрлаш усули П.нинг хом ашёсига, вазифасига, ўрни, устанинг малакаси ва маҳоратига боғлиқ. П.нинг кенг Tap-калган тури ёғоч П. учун олдин ром тайёрланиб, чизма бўйича ҳозирланган тахтачалар унинг ичига қалаб-йиғиб чиқилади (ёғоч бўлакларининг порси қилинган, тиш чиқарилган жойлари бир-бирига болғача б-н уриб жипслаштирилади). Бу устадан кўп меҳнат, ма-ҳорат, аниқлик талаб қилади. Тахтани парма ва искана б-н ўйиб ҳам П. тайёрланади. Ганч П. ганчнинг энг яхши навидан қолипга қуйиб ёки тайёр ганч тахтани ўйиб ҳосил қилинади, сўнг пардозланади. Шакли олдин ганчдан ёки ғиштдан қалаб тайёрланиб, устига кошин қопланган П. ҳам бор. Металл П.лар камдан-кам бўлиб, қуйиб ёки мис тахтани ўйиб тайёрланган (ҳозир кўпинча чўяндан қуйилиб тайёрланмоқда). Замонавий меъморликда металл ва бетон П.лар кенг қўлланади.
Археологик материаллар П. санъати қадимдан мавжудлигини, айниқса, Шарқ мамлакатларида кенг тарқалганлигини кўрсатади. Тупроққалъа (3-а.) саройларида ҳам хом ғиштни қалаб, Варахша (8-а.) биноларида ганчни ўйиб ишланган П. қолдиқлари бор, Исмоил Сомоний мақбарасида пишиқ ғиштни қалаб П. ҳосил қилинган. Те-мурийлар даврида жозибадор ишланган П. намуналари яратилган Шоҳи-зинда мажмуаси (14-а.)да маҳорат б-н ишланган ёғоч П. ва б. меъморий ёдгорликларда мармардан ишланган П. намуналари сақланган.
Мир Араб, Абдуллахон (16-а. Бухоро), Шердор (17-а., Самарқанд) мадрасаларида рангли кошинлардан мозаика П.ларининг ажойиб намуналари, Ситораи Моҳи Хоса мажмуи (1913—14), Хивадаги Тошҳовли, Самарқанддаги Имом ал-Бухорий мажмуи, Тошкентдаги Навоий театри, Ўзбекистон тарихи музейи, Навоий номидаги адабиёт музейи, «Кўк гумбаз» кафе ва чойхонаси, Темурийлар тарихи давлат музейи, «Ўзбекистон» меҳмонхонаси ва б. биноларда П.нинг жозибадор намуналарини кўриш мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.