Panturkizm
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 54-b. — ziyouz.com
Panturkizm (pan... va turk) -turkiy xalqlarni birlaştiriş ğoyasiga Rossiya va Angliya imperiyalari, şuningdek, SSSR tomonidan berilgan rasmiy nom.
Bu harakat ildizlari ança çuqur bölsa ham, biroq u 19-a. oxirlari — 20- a. boşlarida Usmonli turk sultonligi va çor Rossiyasining turkiy xalqlar yaşaydigan hududlarida keng tarkalgan. Yoş turklarnçt partiyasi «Ittihod va taraqqiy» bu qaraşni öz ğoyasi sifatida qabul qilgan. Keyinçalik Turkistondagi jadidçilik hara-katining namoyandalari, Yoş buxoroliklar va Yoş xivaliklar ham uni öz dasturiy qaraşlari sifatida e'tirof qilişgan. Turkistonda podşo Rossiyasining zulmiga qarşi kötarilgan xalq qözğolonlari, turli norozilik çiqişlarini mustamlakaçi ma'murlar P. va panislomizm oqimlari ta'sirida uyuştirilgan, deb da'vo qilişgan. Birinçi jahon uruşi davrida Usmonli turk sultonligining Germaniya tomonida turib uruşga kirişi Rossiyaning rasmiy doiralarida bu harakatga qarşi kompaniya kuçayişiga olib kelgan. Çorizm ma'murlari Turkiston va Kavkazdagi milliy ozodlik harakatlarining iştirokçilariga P. tamğasini bosişgan. Xususan, Rossiyada Oktyabr töntarişidan söng sovet rejimi va kommunistik mafkura bu qaraşni bu-tunlay soxtalaştirgan. Rossiya kommu-nistlarining yetakçilari öz nutklarida turkiy xalqlarni birlaştiriş ğoyasini «panturkizm» qabilida notöğri talqin qilib, bolşeviklarni unga qarşi barça vositalar b-n kuraş olib borişga töxtovsiz çaqirib turgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАНТУРКИЗМ (пан... ва турк) -туркий халқларни бирлаштириш ғоясига Россия ва Англия империялари, шунингдек, СССР томонидан берилган расмий ном.
Бу ҳаракат илдизлари анча чуқур бўлса ҳам, бироқ у 19-а. охирлари — 20- а. бошларида Усмонли турк султонлиги ва чор Россиясининг туркий халқлар яшайдиган ҳудудларида кенг тapкалган. Ёш туркларнчт партияси «Иттиҳод ва тараққий» бу қарашни ўз ғояси сифатида қабул қилган. Кейинчалик Туркистондаги жадидчилик ҳара-катининг намояндалари, Ёш бухороликлар ва Ёш хиваликлар ҳам уни ўз дастурий қарашлари сифатида эътироф қилишган. Туркистонда подшо Россиясининг зулмига қарши кўтарилган халқ қўзғолонлари, турли норозилик чиқишларини мустамлакачи маъмурлар П. ва панисломизм оқимлари таъсирида уюштирилган, деб даъво қилишган. Биринчи жаҳон уруши даврида Усмонли турк султонлигининг Германия томонида туриб урушга кириши Россиянинг расмий доираларида бу ҳаракатга қарши компания кучайишига олиб келган. Чоризм маъмурлари Туркистон ва Кавказдаги миллий озодлик ҳаракатларининг иштирокчиларига П. тамғасини босишган. Хусусан, Россияда Октябрь тўнтаришидан сўнг совет режими ва коммунистик мафкура бу қарашни бу-тунлай сохталаштирган. Россия комму-нистларининг етакчилари ўз нуткларида туркий халқларни бирлаштириш ғоясини «пантуркизм» қабилида нотўғри талқин қилиб, большевикларни унга қарши барча воситалар б-н кураш олиб боришга тўхтовсиз чақириб турган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.