Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Papua-yangi Gvineya

    Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 56–57-b. — ziyouz.com

    Papua-yangi Gvineya PAPUA-YANGI GVINEYA, (Papua New Guinea), Papua —Yangi Gvineya Mustaqil davlati (Independent State of Papua New Guinea) — Okea-niyada, Tinç okeanning jan.-şarqiy qismida joylaşgan davlat. Ğarbda Indoneziya b-n çegaradoş, qolgan qismi dengizlar b-n öralgan. P.—Ya.G. tarkibiga Yangi Gvineya o.ning şarqiy qismi va unga yondoş orollar, Bismark arxipelagi, Solomon o.larining şim. kis-mi, D'Antrkasto o.lari, Luiziada arxipelagi, Trobrian o.lari, Murua o. va b. 200 ga yaqin katta kiçik orollar ki-radi. Umumiy mayd. 462,8 ming km2. Axoliyey 5,172 mln. kişi (2002). Poytaxti — Portmorsbi ş. Ma'muriy jihatdan 20 viloyat (province)ra bölinadi.

    Davlat tuzumi. P.—Ya.G. — parlamentli monarxiya, Buyuk Britaniya Hamdöstligi tarkibiga kiradi. Amaldagi konstitutsiyasi 1975 i. 16 sent.da qabul qilingan. Davlat boşliği — Buyuk Britaniya qiroli (qiroliçasi); hukumatning takdimiga binoan va parlamentning qaroriga muvofiq tayinlanadigan general-gubernator uning nomidan iş köradi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni bir palatali Milliy parlament, ijroçi hokimiyatni boş va-zir boşçiligidagi Milliy ijroiya kengaş (hukumat) amalga oşiradi.

    Aholisining aksariyati papuaslar, melanezlar, şuningdek, yevropaliklar, asosan, ingliz-avstraliyaliklardan iborat. Rasmiy tili — ingliz tili. Köpçilik dindorlari — xristianlar, qolganlari mahalliy an'anavii dinlarga e'tiqod qiladi, ammo aholining köpçiligi papuas tillarida, melanezlar malay-polinez tilida sözlaşadi, guruhlararo muomalada motu tilidan foydalaniladi. Aholining köp qismi qişloq joylarda, boriş qiyin bölgan olis qişloklarda yaşaydi. Şu sababli mamlakatda urf-odat va tillar juda köp (700 dan ortiq). Qişloq joylarda an'anavii turmuş tarzi saqlanib qolgan.

    Tarixi. Yangi Gvineyaga 16-a.ning 1yarmida portugal dengizçi sayyoxlar kelganlar. 1884 y. Yangi Gvineya o.ningjan.- şarqiy qismi Angliya protektoratiga aylantirildi va u Papua nomini oddi, 1888 y. Buyuk Britaniya mustamlakasi deb e'lon qilindi, 20-a. boşlarida Avstraliya Ittifoqiga topşirildi. 1920 y. orolning Germaniya protektorata bölgan şim.-şarqig qismi (Yangi Gvineya hududi) ham, Millatlar Ittifoqining mandatiga binoan, Avstraliya Ittifoqi boşqa-ruviga olib berildi. 1949 y. Avstraliya hukumati uning ikkala qismini ma'muriy jihatdan birlaştirdi va mamlakat P.—Ya.G. nomini oddi. 1973 y. P.—Ya.G. içki özini özi boşqariş huquqiga ega böldi. 1975 y. 16 sent.da esa mustaqil davlat deb e'lon qilindi. P.—Ya.G. 1975 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 16 sent. — Musta-qillik kuni (1975).

    Xöjaligi. Q.x. va konçilik sanoati iqtisodiyotning asosini taşkil etadi. Yalpi içki mahsulotda q.x. uluşi 26%, sanoatning uluşi 26,6%. Asosan, kokos palmasi, kauçuk, banan, kofe, kakao yetiştiriladi. Içki ehtiyoj uçun aholi yams, taro, maniok, makkajöxori, batat, şakarqamiş ekadi; yovvoyi tarzda ösadigan non daraxti, saga palmasi va b. ösimliklar mevasini yiğiştirib oladi. Göştbop çorvaçilik, baliq ovlaş rivojlangan, yogoç tayyorlanadi. Oziq-ovqat va yoğoçsozlik sanoati mahalliy xom aşyo asosida işlaydi. Mis (köproq Solomon o.larida), oltin, kumuş, rux kazib oli-nadi. Avtomobil yöllari uz. 20 ming km ga yaqin. Çetga oltin, kofe, mis, kopra, yoğoç-taxta, kakao çikaradi. Çetdan oziq-ovqat, maşina va uskuna, sanoat mollari oladi. Avstraliya, Buyuk Britaniya, AQŞ, Yaponiya b-n savdo kiladi. Pul birligi — kina.

    Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Melanez ittifoqi, 1978 y. asos solingan; Xalq harakat partiyasi, 1985 tuzilgan; Xalq ilğor partiyasi, 1970 y.da taşkil etilgan; Xalq-demokratik xarakati, 1985 y. asos solingan; Milliy partiya, 1979 y. tuzilgan; Pangu Pati («Birlaşgan P.—Ya.G. partiyasi»), 1967 y. taşkil etilgan; P.—Ya.G. birinçi partiyasi, 1998 y. asos solingan. P.—Ya.G. kasaba uyuşmalari kongressi, Xalkaro erkin kasaba uyuşmalari konfederatsiyasiga kiradi.

    Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Gaz.lari «Niugini nius» («Yangi Gvineya yangiliklari», mahalliy tildagi kundalik gaz., 1979 y.dan), «Neşnl» («Milliy», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1993 y.dan), «Papua— Nyugini postkuryer» («Papua— Yangi Gvineya poçta kuryeri», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1969 y.dan). P.—Ya.G. milliy radioeşittiriş korporatsiyasi tijorat mahkamasi bölib, 1973 y. asos solingan.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ПАПУА-ЯНГИ ГВИНЕЯ, (Papua New Guinea), Папуа —Янги Гвинея Мустақил давлати (Independent State of Papua New Guinea) — Океа-нияда, Тинч океаннинг жан.-шарқий қисмида жойлашган давлат. Ғарбда Индонезия б-н чегарадош, қолган қисми денгизлар б-н ўралган. П.—Я.Г. таркибига Янги Гвинея о.нинг шарқий қисми ва унга ёндош ороллар, Бисмарк архипелаги, Соломон о.ларининг шим. кис-ми, Д’Антркасто о.лари, Луизиада архипелаги, Тробриан о.лари, Муруа о. ва б. 200 га яқин катта кичик ороллар ки-ради. Умумий майд. 462,8 минг км2. Ахолией 5,172 млн. киши (2002). Пойтахти — Портморсби ш. Маъмурий жиҳатдан 20 вилоят (province)ra бўлинади.

    Давлат тузуми. П.—Я.Г. — парламентли монархия, Буюк Британия Ҳамдўстлиги таркибига киради. Амалдаги конституцияси 1975 и. 16 сент.да қабул қилинган. Давлат бошлиғи — Буюк Британия қироли (қироличаси); ҳукуматнинг такдимига биноан ва парламентнинг қарорига мувофиқ тайинланадиган генерал-губернатор унинг номидан иш кўради. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни бир палатали Миллий парламент, ижрочи ҳокимиятни бош ва-зир бошчилигидаги Миллий ижроия кенгаш (ҳукумат) амалга оширади.

    Аҳолисининг аксарияти папуаслар, меланезлар, шунингдек, европаликлар, асосан, инглиз-австралияликлардан иборат. Расмий тили — инглиз тили. Кўпчилик диндорлари — христианлар, қолганлари маҳаллий анъанавии динларга эътиқод қилади, аммо аҳолининг кўпчилиги папуас тилларида, меланезлар малай-полинез тилида сўзлашади, гуруҳлараро муомалада моту тилидан фойдаланилади. Аҳолининг кўп қисми қишлоқ жойларда, бориш қийин бўлган олис қишлокларда яшайди. Шу сабабли мамлакатда урф-одат ва тиллар жуда кўп (700 дан ортиқ). Қишлоқ жойларда анъанавии турмуш тарзи сақланиб қолган.

    Тарихи. Янги Гвинеяга 16-а.нинг 1ярмида португал денгизчи сайёхлар келганлар. 1884 й. Янги Гвинея о.нингжан.- шарқий қисми Англия протекторатига айлантирилди ва у Папуа номини одди, 1888 й. Буюк Британия мустамлакаси деб эълон қилинди, 20-а. бошларида Австралия Иттифоқига топширилди. 1920 й. оролнинг Германия протектората бўлган шим.-шарқиг қисми (Янги Гвинея ҳудуди) ҳам, Миллатлар Иттифоқининг мандатига биноан, Австралия Иттифоқи бошқа-рувига олиб берилди. 1949 й. Австралия ҳукумати унинг иккала қисмини маъмурий жиҳатдан бирлаштирди ва мамлакат П.—Я.Г. номини одди. 1973 й. П.—Я.Г. ички ўзини ўзи бошқариш ҳуқуқига эга бўлди. 1975 й. 16 сент.да эса мустақил давлат деб эълон қилинди. П.—Я.Г. 1975 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 16 сент. — Муста-қиллик куни (1975).

    Хўжалиги. Қ.х. ва кончилик саноати иқтисодиётнинг асосини ташкил этади. Ялпи ички маҳсулотда қ.х. улуши 26%, саноатнинг улуши 26,6%. Асосан, кокос пальмаси, каучук, банан, кофе, какао етиштирилади. Ички эҳтиёж учун аҳоли ямс, таро, маниок, маккажўхори, батат, шакарқамиш экади; ёввойи тарзда ўсадиган нон дарахти, сага пальмаси ва б. ўсимликлар мевасини йиғиштириб олади. Гўштбоп чорвачилик, балиқ овлаш ривожланган, ёгоч тайёрланади. Озиқ-овқат ва ёғочсозлик саноати маҳаллий хом ашё асосида ишлайди. Мис (кўпроқ Соломон о.ларида), олтин, кумуш, рух казиб оли-нади. Автомобиль йўллари уз. 20 минг км га яқин. Четга олтин, кофе, мис, копра, ёғоч-тахта, какао чикаради. Четдан озиқ-овқат, машина ва ускуна, саноат моллари олади. Австралия, Буюк Британия, АҚШ, Япония б-н савдо килади. Пул бирлиги — кина.

    Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Меланез иттифоқи, 1978 й. асос солинган; Халқ ҳаракат партияси, 1985 тузилган; Халқ илғор партияси, 1970 й.да ташкил этилган; Халқ-демократик харакати, 1985 й. асос солинган; Миллий партия, 1979 й. тузилган; Пангу Пати («Бирлашган П.—Я.Г. партияси»), 1967 й. ташкил этилган; П.—Я.Г. биринчи партияси, 1998 й. асос солинган. П.—Я.Г. касаба уюшмалари конгресси, Халкаро эркин касаба уюшмалари конфедерациясига киради.

    Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Газ.лари «Ниугини ниус» («Янги Гвинея янгиликлари», маҳаллий тилдаги кундалик газ., 1979 й.дан), «Нэшнл» («Миллий», инглиз тилидаги кундалик газ., 1993 й.дан), «Папуа— Ньюгини посткурьер» («Папуа— Янги Гвинея почта курьери», инглиз тилидаги кундалик газ., 1969 й.дан). П.—Я.Г. миллий радиоэшиттириш корпорацияси тижорат маҳкамаси бўлиб, 1973 й. асос солинган.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.