Papuas tillari
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 55–56-b. — ziyouz.com
Papuas tillari - Yangi Gvineya o.da va Tinç okeanning boşqa bir qança o.larida tarqalgan til guruxlari va yakkayakka tillarning umumlaşma şartli nomi. Uşbu atama mazkur tillar örtasida genetik öxşaşlik bor yoki yöqligidan qat'i nazar, şu mintakadagi avstronez tillaridan farklaniş uçun işlatilgan. Şuning uçun ba'zan ular neavstronez (avstronez bölmagan) tillar deb ham ataladi. P.t.ning umumiy soni 750 dan 1000 gaça yetadi, ularda sözlaşuvçilarning umumiy soni 5 mln. kişiga yaqin. P.t.ning genetik qardoşligi haqida işonarli ma'lumotlar yöq; ularning malay-polinez (avstronez) tillari hamda Avstraliya tillari b-n aloqadorligi tax-min qilinadi.
Dastlabki ma'lumotlar böyiça P.t. 12 ta til guruxiga ajraladi. Ulardan eng yiriklari: Yangi Gvineya hududini qamrab oluvçi fila (yun. phyle — qabila; avstraliyalik olim S. Vurm taklif etgan uşbu termin «tillar makrooilasi» tuşunçasiga töğri kela-di) — 491 tilni kamrab oladi, bu tillarda sözlaşuvçilar 4 mln. kişiga yaqin; Ğarbiy Papua filasi 24 tilni kamrab oladi, unda 500 mingdan or-tiq kişi sözlaşadi; Sepik-Ramu filasi 97 tilni qamrab oladi, sözlaşuvçilar 300 ming kişidan ortiq; Torriçelli filasi 47 tilni kamrab oladi. 120 mingdan ortiq kişi sözlaşadi; Şarqiy Papua filasi 28 tilni qam-rab oladi, 80 mingdan ortiq kişi sözlaşadi va b.
P.t. agglyutinativ tillardan. Undoş tovuşlar tizimi rivojlangan. Morfologik satxda fe'l turkumi murakkab. Ot turkumida turlaniş yöq. P.t. öz yozuviga ega emas, bu tillar maktablarda deyarli ta'lim-tarbiya tili hisoblanmaydi. Turli P.t. uçun lotin yozuvi asosida alifbolar yaratiş işlari boşlangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАПУАС ТИЛЛАРИ - Янги Гвинея о.да ва Тинч океаннинг бошқа бир қанча о.ларида тарқалган тил гурухлари ва яккаякка тилларнинг умумлашма шартли номи. Ушбу атама мазкур тиллар ўртасида генетик ўхшашлик бор ёки йўқлигидан қатъи назар, шу минтакадаги австронез тилларидан фаркланиш учун ишлатилган. Шунинг учун баъзан улар неавстронез (австронез бўлмаган) тиллар деб ҳам аталади. П.т.нинг умумий сони 750 дан 1000 гача етади, уларда сўзлашувчиларнинг умумий сони 5 млн. кишига яқин. П.т.нинг генетик қардошлиги ҳақида ишонарли маълумотлар йўқ; уларнинг малай-полинез (австронез) тиллари ҳамда Австралия тиллари б-н алоқадорлиги тах-мин қилинади.
Дастлабки маълумотлар бўйича П.т. 12 та тил гурухига ажралади. Улардан энг йириклари: Янги Гвинея ҳудудини қамраб олувчи фила (юн. phyle — қабила; австралиялик олим С. Вурм таклиф этган ушбу термин «тиллар макрооиласи» тушунчасига тўғри кела-ди) — 491 тилни камраб олади, бу тилларда сўзлашувчилар 4 млн. кишига яқин; Ғарбий Папуа филаси 24 тилни камраб олади, унда 500 мингдан ор-тиқ киши сўзлашади; Сепик-Раму филаси 97 тилни қамраб олади, сўзлашувчилар 300 минг кишидан ортиқ; Торричелли филаси 47 тилни камраб олади. 120 мингдан ортиқ киши сўзлашади; Шарқий Папуа филаси 28 тилни қам-раб олади, 80 мингдан ортиқ киши сўзлашади ва б.
П.т. агглютинатив тиллардан. Ундош товушлар тизими ривожланган. Морфологик сатхда феъл туркуми мураккаб. От туркумида турланиш йўқ. П.т. ўз ёзувига эга эмас, бу тиллар мактабларда деярли таълим-тарбия тили ҳисобланмайди. Турли П.т. учун лотин ёзуви асосида алифболар яратиш ишлари бошланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.