Parabioz
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 58-b. — ziyouz.com
Parabioz (para... va ... bioz) — 1) tirik töqimaning qözğatuvçi ta'siriga javoban keçiradigan davriy holati. Nerv (muskul)ning özgargan qismi ta'sirçanligi pasayişi tufayli beriladigan qözğaliş ritmini ötkazmaydigan bölib qoladi. P. haqidagi tuşunçani rus olimi N. Ye. Vvedenskiy işlab çiqqan. P.ning rivojlanişi bir neça fazalar orqali ötadi. Provizor, ya'ni tenglaştiriş fazasida nerv (muskul) ning davriy impulslarni ötkaziş xususiyati har qanday qözğaliş kuçiga nisbatan bir xilda pasaygan böladi. Paradoks al faza — kuçli qözğalişlar nervning özgargan qismi orqali ötkazilmaydi, kuçsiz qözğalişlar esa muskullarning kuçli qisqarişiga olib keladi. T o r mozlovçi faza — nervning qözğalişni ötkaziş xususiyati butunlay yöqoladi. P. — qaytar hodisa, lekin zararlovçi omilning kuçayişi hayotiy faoliyatning butunlay izdan çiqişi va ölimga olib kelişi mumkin. Vvedenskiy P.ni turğun, ya'ni özgarmas qözğalişning öziga xos holati, kelayotgan qözğalişlar tölqini turğun qözğalişlar b-n birga qöşilib çuqurlaştirişi xamda nerv markazlarida qözğalişni tormozlanişga ötiş modeli sifatida qaragan. Zamonaviy ada-biyotlarda «P.» termini, asosan, eks-tremal va patologi k vaziyatlarga nisbatan qöllanadi.
2) Bir organizmning ikkinçisi b-n özaro ta'sirini örganiş maqsadida 2 ta (ba'zan 3 ta) hayvonni qon aylaniş sistemasi yoki ular terisini tikib qöyiş orqali sun'iy birlaştiriş. Tuban tuzilgan organizmlarda (böşliq-içlilar, çuvalçanglarda), şuningdek, dumli suvda va quruqlikda yaşovçilarda P.ni amalga oşiriş ança oson, is-siqqonli hayvonlarda bu juda muşkul.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАРАБИОЗ (пара... ва ... биоз) — 1) тирик тўқиманинг қўзғатувчи таъсирига жавобан кечирадиган даврий ҳолати. Нерв (мускул)нинг ўзгарган қисми таъсирчанлиги пасайиши туфайли бериладиган қўзғалиш ритмини ўтказмайдиган бўлиб қолади. П. ҳақидаги тушунчани рус олими Н. Е. Введенский ишлаб чиққан. П.нинг ривожланиши бир неча фазалар орқали ўтади. Провизор, яъни тенглаштириш фазасида нерв (мускул) нинг даврий импульсларни ўтказиш хусусияти ҳар қандай қўзғалиш кучига нисбатан бир хилда пасайган бўлади. Парадокс ал фаза — кучли қўзғалишлар нервнинг ўзгарган қисми орқали ўтказилмайди, кучсиз қўзғалишлар эса мускулларнинг кучли қисқаришига олиб келади. Т о р мозловчи фаза — нервнинг қўзғалишни ўтказиш хусусияти бутунлай йўқолади. П. — қайтар ҳодиса, лекин зарарловчи омилнинг кучайиши ҳаётий фаолиятнинг бутунлай издан чиқиши ва ўлимга олиб келиши мумкин. Введенский П.ни турғун, яъни ўзгармас қўзғалишнинг ўзига хос ҳолати, келаётган қўзғалишлар тўлқини турғун қўзғалишлар б-н бирга қўшилиб чуқурлаштириши хамда нерв марказларида қўзғалишни тормозланишга ўтиш модели сифатида қараган. Замонавий ада-биётларда «П.» термини, асосан, экс-тремал ва патологи к вазиятларга нисбатан қўлланади.
2) Бир организмнинг иккинчиси б-н ўзаро таъсирини ўрганиш мақсадида 2 та (баъзан 3 та) ҳайвонни қон айланиш системаси ёки улар терисини тикиб қўйиш орқали сунъий бирлаштириш. Тубан тузилган организмларда (бўшлиқ-ичлилар, чувалчангларда), шунингдек, думли сувда ва қуруқликда яшовчиларда П.ни амалга ошириш анча осон, ис-сиққонли ҳайвонларда бу жуда мушкул.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.