Paradoks
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 64-b. — ziyouz.com
Paradoks (yun. paradoxos — kutilmagan, ğalati) — köpçilik tomonidan kabul etilgan an'anaviy fikr, tajribaga öz mazmuni yoki şakli b-n keskin zid bölgan, kutilmagan mulohaza, muhokama. Xar qanday P. «şubhasiz töğri» (asoslimi, asossizmi, bundan qat'i nazar) hisoblangan u yoki bu fikrni inkor etişdek körinadi. «P.» terminining özi ham dastlab antik falsafada x,ar qanday ğalati, original fikrni ifodalaş uçun işlatilgan.
Mantiqda P.lar formal mantik, qoidalariga rioya qilib fikr yuritişda ba'zan yuzaga keladi. Mantikda P.larni haqiqatdan çekiniş, deb biliş örinlidir. Şuning uçun antinomiya, aporiya, ziddiyatth P.ning sinonimlari deb hisoblaş mumkin. P. bir-birini istisno kdluvçi ikki fikrni bab-baravar isbot kiliş mumkinligini bil-diradi. Mantikiy P.lar, odatda, man-tiqiy asoslari töla aniklanmagan na-zariyalarda uçraydi. Ilmiy muhokamada P. paydo bölişining asosiy sababi inson biliş jarayonining murakkab dialektik xarakterga egaligi va bunda şakl va mazmunning özaro ziddiyatli munosabatda bölişidadir. P.larni bartaraf etişning universal yöli yöq. Mantiq va mat. da ayrim P.larni bartaraf kiliş usullari işlab çikilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАРАДОКС (юн. paradoxos — кутилмаган, ғалати) — кўпчилик томонидан кабул этилган анъанавий фикр, тажрибага ўз мазмуни ёки шакли б-н кескин зид бўлган, кутилмаган мулоҳаза, муҳокама. Хар қандай П. «шубҳасиз тўғри» (асослими, асоссизми, бундан қатъи назар) ҳисобланган у ёки бу фикрни инкор этишдек кўринади. «П.» терминининг ўзи ҳам дастлаб антик фалсафада х,ар қандай ғалати, оригинал фикрни ифодалаш учун ишлатилган.
Мантиқда П.лар формал мантик, қоидаларига риоя қилиб фикр юритишда баъзан юзага келади. Мантикда П.ларни ҳақиқатдан чекиниш, деб билиш ўринлидир. Шунинг учун антиномия, апория, зиддияттҳ П.нинг синонимлари деб ҳисоблаш мумкин. П. бир-бирини истисно кдлувчи икки фикрни баб-баравар исбот килиш мумкинлигини бил-диради. Мантикий П.лар, одатда, ман-тиқий асослари тўла аникланмаган на-зарияларда учрайди. Илмий муҳокамада П. пайдо бўлишининг асосий сабаби инсон билиш жараёнининг мураккаб диалектик характерга эгалиги ва бунда шакл ва мазмуннинг ўзаро зиддиятли муносабатда бўлишидадир. П.ларни бартараф этишнинг универсал йўли йўқ. Мантиқ ва мат. да айрим П.ларни бартараф килиш усуллари ишлаб чикилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.