Paragangliylar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 59–60-b. — ziyouz.com
Paragangliylar (yun. para... va gangliy) — umurtqali hayvonlar va odamning endokrin bezi. Asosan, katexol-aminlarni işlab çiqaradi, nerv sistemasining xemoretseptorlik vazifasini bajaruvçi qöşimça organi hisoblanadi. Eng kuçli P. buyrak usti bezi mağiz moddasidan, bel va aortadagi P. sekretor xromaffin hujayralar, qöşimça hujayralar (qoplama tipdagi neyrogliyalar) va biriktiruvçi töqimalardan taşkil topgan. Embriogenezda ular simpatik nerv sistemasi neyroblastlari b-n birga hosil böladi va köçib ötadi. Boşqa P. — noxromaffinlar (asosan, parasimpatik nerv sistemasi tarmoklangan joylarda), jumladan, köz içidagi P., öpka, kömik, miya pöstloğidagi P., karotidli P., tana va qöl-oyoq nervlaridagi P. xisoblanadi. Ular IX va X juft orqa miya nervining embrional asoslaridan hosil böladi.
P. dastlab tuban umurtqali hayvonlarda paydo bölgan va, asosan, retseptorlik vazifasini bajargan. Filogenezda P. asta-sekin endokrin organ sifatida şakllana boşlagan. Umurtqali hayvonlarda P. tabaqalaşgan: xromaffin hujayralarning sitoplazma-tik törlari tarkibida noradrenalin (noradrenotsitlar) yoki mayda fanulalarda köp miqdorda adrenalin (adrenotsitlar) böladi; noxromaffin qujayralar katexolamin bölmagan polipeptid gormonlarni sintezlaydi deb taxmin qilinadi. Ayrim P.da (karotidli yurak usti gangliylari) kislorod yetişmasligini seza oladigan va unga javoban sekret ajrata oladigan xusu-siyat rivojlangan. Köpçilik P. hujayra yoki qon tomiri devorlariga yopişib turadi yoki öşa joyda hosil böladi. P. streyesga qarşi organizm faoliyatini bir meyorda uşlab turiş uçun barça sistemalarni faollaştirişdan ibo-rat. Organizmda P.ning işlab çiqarilişini xususiy va umumiy fiziologik reaksiyalar nazorat qilib turadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАРАГАНГЛИЙЛАР (юн. пара... ва ганглий) — умуртқали ҳайвонлар ва одамнинг эндокрин бези. Асосан, катехол-аминларни ишлаб чиқаради, нерв системасининг хеморецепторлик вазифасини бажарувчи қўшимча органи ҳисобланади. Энг кучли П. буйрак усти бези мағиз моддасидан, бел ва аортадаги П. секретор хромаффин ҳужайралар, қўшимча ҳужайралар (қоплама типдаги нейроглиялар) ва бириктирувчи тўқималардан ташкил топган. Эмбриогенезда улар симпатик нерв системаси нейробластлари б-н бирга ҳосил бўлади ва кўчиб ўтади. Бошқа П. — нохромаффинлар (асосан, парасимпатик нерв системаси тармокланган жойларда), жумладан, кўз ичидаги П., ўпка, кўмик, мия пўстлоғидаги П., каротидли П., тана ва қўл-оёқ нервларидаги П. хисобланади. Улар IX ва X жуфт орқа мия нервининг эмбрионал асосларидан ҳосил бўлади.
П. дастлаб тубан умуртқали ҳайвонларда пайдо бўлган ва, асосан, рецепторлик вазифасини бажарган. Филогенезда П. аста-секин эндокрин орган сифатида шакллана бошлаган. Умуртқали ҳайвонларда П. табақалашган: хромаффин ҳужайраларнинг цитоплазма-тик тўрлари таркибида норадреналин (норадреноцитлар) ёки майда фанулаларда кўп миқдорда адреналин (адреноцитлар) бўлади; нохромаффин қужайралар катехоламин бўлмаган полипептид гормонларни синтезлайди деб тахмин қилинади. Айрим П.да (каротидли юрак усти ганглийлари) кислород етишмаслигини сеза оладиган ва унга жавобан секрет ажрата оладиган хусу-сият ривожланган. Кўпчилик П. ҳужайра ёки қон томири деворларига ёпишиб туради ёки ўша жойда ҳосил бўлади. П. стреесга қарши организм фаолиятини бир меъёрда ушлаб туриш учун барча системаларни фаоллаштиришдан ибо-рат. Организмда П.нинг ишлаб чиқарилишини хусусий ва умумий физиологик реакциялар назорат қилиб туради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.