Paragvay
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 60–63-b. — ziyouz.com
Paragvay (Paraguay), Paragvay Respublikasi (Republika de Paraguay) — Jan. Amerikaning markaziy qismida joylaşgan davlat. Mayd. 406,8 ming km2. Aholisi 5,8 mln. kişi (2002). Poytaxti — Asunson ş. Ma'muriy jiqatdan 19 departament (departamento) va poytaxt okrugiga bölinadi.
Davlat tuzumi. P. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1992 y. 21 iyunda qabul qilingan. Davlat va hukumat boşliği — prezident (1999 y.dan Luis Gonsales Makki), u umumiy töğri ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Milliy kongress (2 palatali parlament — senat va deputatlar palatasi), ijroçi hokimiyatni prezident boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. P. relyefi, asosan, tekislik. Markaziy qismini Paragvay daryosi böyidagi botqokli pasttekislik, şim.-ğarbini Grançako tekisligining bir qismi, jan.-şarqini Braziliya yassitoğligining bir qismi egallaydi. Oz mikdorda temir, marganets, mis ruda konlari bor. Iqlimi — tropik, issiq iqlim. Örtaça t-ra iyulda 17—19°, yanv. da 27—29°. Yillik yoğin ğarbda 700 dan şarkda 2000 mm gaça. Yirik daryolari: Parana, Paragvay va ularning irmoklari. Tuprogi şarkda kizil ferralit, markazda ötloqi, ğarbda jigarrang-qizil tuproq. Mamlakat hududining teng yarmi qimmatbaho da-raxtlar (kvebraxo, mate) ösadigan örmon. P.da tapir, pekar, yaguar, suv çöçqasi, botqoq buğusi, puma, zirxli, nosux, kapibar kabi hayvonlar, keng burunli maymunlar, turli-tuman quşlar yaşaydi. Milliy boğlari — Defensores-delçako, Tinfunke va b.
Aholisi, asosan, paragvaylar (ispan kelgindilari b-n indeys ayollari ni-kohidan vujudga kelgan metislar). In-deyslar, nemislar, argentinlar ham yaşaydi. Rasmiy tili — ispan tili, köpçilik guarani indeys tilida sözlaşadi. Dindorlarning aksariyati — ka-toliklar. Aholining 50,5% şaharlarda istiqomat qiladi. Yirik şaharlari: Asunson, Vilyarrika, Konsepson.
Tarixi. Yevropaliklar 1527 y. mamlakatga kelişidan avval bu yerda guarani indeyslari yaşagan. 1535 i. P. Ispaniya mustamlakasiga aylantirildi. Mahalliy aholi qirib taşlandi, qolganlar qul qilindi. 17—18-a.larda iyezuitlar davlati mavjud böldi. Ispaniya mustamlakalarining mustaqillik yölidagi uruşi natijasida P. 1811 y. mustaqillikka erişdi va respublika deb e'lon qilindi, mamlakatda inqilobiy xunta hukmronlik qila boşladi. 1842 y.da qullik bekor qilindi. 1844 y.da birinçi konstitutsiya qabul etildi. 1864—70 y.larda P. hududining yarmini Argentina va Braziliya bosib oldi. Yirik latifundiya egalari b-n harbiylar Milliy respublikaçilar uyuşmasi («Kolorado»)ga birlaşdi. P. 1-jahon uruşida betaraf turdi. 2-jahon uruşida ham betaraflik e'lon qilsada, Germaniyaga kömaklaşdi, uruşdan keyin nemis har-biy jinoyatçilariga boşpana berdi. Uruş davrida yangi sanoat tarmoqlari vujudga keldi, davlat savdo floti taşkil topdi. P. 1945 y. fev.da Germaniya va Yaponiyaga uruş e'lon qildi.Uruşdan keyin mamlakatda ketma-ket davlat töntarişi bölib turdi va 1954— 89 y.larda A. Stresner (1954—89 y.larda prezident) harbiy politsiyaçilar dik-taturasi hukm surdi. 90-y.lardan fuqarolar hukumati qokimiyatni idora kila boşladi. P. — 1945 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n 2001 y. avg.da diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami — 14 may — Mustaqillik kuni (1811).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Liberal partiya, 1961 y. an'anaviy liberal partiya parçalanganidan keyin tuzilgan; Liberal-radikal partiya, 1961 y. taşkil etilgan: Milliy respublikaçilar uyuşmasi — «Kolorado» partiyasi, 1887 y. asos solingan; P. kommunistik partiyasi, 1928 y. tuzilgan; Haqiqiy liberal-radikal partiya, 1977 y. taşkil etilgan; Inqilobiy febrero partiyasi, 1951 y. fev.da Febrero (fevralçilar) partiyasi nomi b-n tuzilgan; Xristian-demokratik partiya, 1965 y. asos solingan. Mehnatkaşlar birlaşgan kasaba uyuşma markazi, 1980 y. tuzilgan; P. mehnatkaşlar konfederatsiyasi, 1951 y. taşkil etilgan.
Xujaligi. P. — iqtisodiy jiqatdan kam rivojlangan agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda qişloq va örmon xöjaligining uluşi 26,6%, sanoatning uluşi 17,4%. Xöjalikning asosiy tarmoklari: çorvaçilik va örmonçilik.
Qişloq xöjaligi. Mamlakat hududining çorak qismidan q.x.da foydalaniladi, şundan salkam 90% ötloq va yaylov, 10% ekinzor. Yaylov çorvaçiligi guşt yetiştirişga ixtisoslaşgan. Qoramol, qöy va ot boqiladi. Asosiy oziq-ovqat ekinlari: makkajöxo-ri, maniok, şoli, buğdoy, batat, şa-karqamiş, loviya, sitrus mevalar va b. Eksport uçun tamaki, çoy, paxta, kofe, tung yonğoği, soya yetiştiriladi. Tokzorlar bor. Tropik yoğoçlar tayyorlanadi.
Sanoati zaif. Yetakçi tarmoklari: q.x. xom aşyosini qayta işlaş, oziq-ovqat sanoati (kuşxonalar), yoğoçsozlik, töqimaçilik, kön-poyab-zal, oşlovçi kebraço ekstrakti, sement i.ç. va b. Neftni qayta işlaş, ösimlik moylari, kand-şakar i.ç. korxonalari bor. Yiliga örtaça 2,4 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qili-nadi. Tuz va ohaktoş qazib olinadi. Xorijiy kompaniyalar yordamida neft va uran konlari örganila boşladi. Mamlakat taşqi savdo yuklarining deyarli hammasi Parana va Paragvay daryolari orqali taşiladi. Eng katta porti — Asunson. T. y. uzunligi — 1,5 ming km ga yaqin, avtomobil yöllari uz. 25,7 ming km. P. çetga göşt va göşt mahsulotlari, paxta, neft va neft ekstrakti, yoğoç, tung moyi va b. çiqa-radi, çetdan neft va neft mahsulotlari, maşina va uskunalar, transport vositalari, oziq-ovqat mahsulotlari va b. oladi. Braziliya, Argentina, Germaniya, AQŞ b-n savdo qiladi. Pul birligi — guarani.
Maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. Maorif tizimida boşlanğiç maktabning 3 y.lik, 5 y.lik, 6 y.lik turlari bor. Örta mak-tab (öqiş muddati 6 y.) ikkita 3 y.lik bosqiçdan iborat. Hunar-texnika öquv yurtlari boşlanğiç maktab va 1-bos-qiç örta maktab negizida işlaydi. P.da 21 oliy öquv yurti bor, yiriklari: Asunsondagi Milliy un-t (1890 y. asos solingan), «Nuestra Senora de la Asunson» katolik un-ti (1960). Davlat ilmiy muassasalari: Atom energiyasi milliy komissiyasi (1965), Botanika boği (1914), Harbiy geografiya in-ti (topografiya xaritalari), Guarani tili madaniyati akademiyasi (1975); xususiy ilmiy muassasalari: P. ilmiy jamiyati (1921), P. pediatriya va bolalar gigiyenasi in-ti (1928), P. tarixiy tadqiqot in-ti (1937) va b. Asunsonda Milliy kutubxona, Nafis san'at va kad. yodgorliklar milliy mu-zeyi, Tabiiy tarix va etn. muzeyi bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va te-lekörsatuvi. P.da naşr etiladigan asosiy gaz. va jur.lar: «A Be Se kolor» (kundalik gaz., 1967 y.dan), «Adelan-te!» («Olğa!», oylik gaz., 1942 y.dan), «Voye de trabaxo» («Mehnat sasi», 2 qaftada 1 marta çikadigan jur.), «Dia» («Kun», kundalik gaz.), «Notisias» («Yangiliklar», 1844 y.dan), «Patria» («Vatan», kundalik gaz., 1946 y.dan), «Perspektivas» («Istiqbollar», jur., 1986 y.dan), «Popular» («Xalq gazetasi», kundalik gaz.), «Progreso» («Taraqqiyot»), «Pueblo» («Xalq», haftanoma, 1964 y.dan), «Ultima ora»
(«Sönggi soat», kundalik keçki gaz., 1977 y.dan). Milliy axborot agentligi yöq. Radio va televideniye kanallari tijorat asosida işlaydi.
Adabiyoti ispan va guarani tillarida. Mustamlaka davrida yozma adabiyot deyarli bölmagan, guarani indeyslarining boy oğzaki ijodi rivojlangan. Mamlakat mustaqillikka erişganidan keyingina P. adabiyoti şe'riyatdan boşlandi. Birinçi romantik şoir N. M. Talaver (1839—67) vatanparvarlik ruhidagi şe'rlari b-n adabiyot maydoniga çikdi, milliy madhiya ham uning qalamiga mansub. 20-a. boşlarida ma'rifatparvarlik ğoyalari keng tarqaldi, bu sohada M. Dominges, S. Baes kabi yozuvçilar, X. E. O'Liri, M. Ortis Gerrero kabi şoirlarning asarlari diqqatga sazovor. Şoir X. Korrea milliy dramaturgiyaga asos soldi («Baxtsizlarning zorligi» pyesasi). 20-a. 2yarmidan badiiy proza ravnaqtopa boşladi. A. Roa Bastosningöz xalqi taqsirini tas-virlovçi hikoyalar töplami va «Inson farzandi» romani (1960) P. adabiyotini yuqori po-ğonaga kötardi. Ijtimoiy nizolarni mifologik motivlar orkali tasvirlovçi bu asar jahon adabiyoti xazina-siga munosib hissa bölib qöşildi. Mamlakatda harbiy-politsiya diktatu-rasi davrida köpgina yozuvçilar çet ellarda yaşab, ijod qilişga majbur böldi. 90-y.lardan P. adabiyoti yanajonlana boşladi.
Me'morligi va tasviriy san'ati. P. aholisi qadimdan somonli xom ğişt, loy va qamişdan qurilgan kulbalarda yaşab kelgan. Mustamlaka davrida barpo etilgan mustahkam manzilgoxlarda yoğoç va xom ğiştdan ibodatxona, ustaxona, bozor, laşkargoxlar qurilgan, ularning atrofida indeyslarning kulbalari joylaştirilgan. 17—18-a.larda haşamatli çerkovlar barpo etiddi. 1840—65 y.larda P. poytaxti — Asunson ş. qayta re-jalaştirilib, yevropaça uslubda qurildi. P. mustaqillikka erişgaç, yirik şaharlarda saroy va jamoat binolari klassitsizm va italyan uyğoniş davri uslublarida tiklandi, ğişt va toşdan 2—3 qavatli turar joylar kurila boşladi. Keyingi yillarda AQŞ va Braziliya me'morlari iştirokida jamoat majmualari, sanoat inşootlari va uy-joylar zamonaviy binokorlik materiallaridan qurildi.
P. hududida qad. zamonlarda yaşagan indeys qabilalari ovçilik, baliq ovlaş, dehqonçilik b-n şuğullangan va guldor sopol idişlar yasaş, badanga naqş soliş, kaştali kiyimlar tikiş san'atini rivojlantirgan. Indeys kulbalarida yoşlarga naqşinkorlik va öymakorlik sirlari örgatilgan.
19-a. örtalarida rassomlik maktabi vujudga keldi, ilk maxalliy rassomlar (manzaraçi S. Rios, portretçi A. Garsia) xalq hayotini va mamlakat tabiatini aks ettiruvçi asarlar yaratdilar. 20-a. da rassom P. Alborno, haykaltaroş V. Polyarolo, fafik X. dela Erreriya va b. san'atkorlar ijodida mamlakat tarixi, manzaralari va xalq an'analari ifodalab berildi. AQŞ va Yevropa san'ati ta'sirida şaklbozlik, avangardizm oqimlari ham tarqaldi. Hunarmandçilikda badiiy tör töqiş, çoyşabga gul, kuş, jonivorlar tasvirini tuşiriş, naqqoşlik, kulollik, suyak va yoğoç öymakorligi, kumuş va mis taqinçoqlar yasaş san'ati rivojlangan. Indeyslarning sopol idişlarni qolipaki naqşlaş, quş patidan turli bezaklar işlaş san'ati hamon saqlanib qolgan.
Musiqasi. Indeyslarning musiqa janrlari xilma-xil: marosim va meqnat qöşiklari, davra öyin aytişuvlari, tarixiy aytimlar va işqiy la-parlar, taronalar va h.k. Fleyta (mim-bi), va huştak turlari, suyak va yoğoç trubalar, baraban, şaqildoq kabi çol-ğular ommalaşgan.. Paragvayliklar musiqasi butun Lotin Amerikasidagi kreol musiqasi b-n muştarak bölişiga qaramay, milliy öziga xos tomonlari bor (qöşiq janrlari — kanson va guaraniya; çolğu asboblari — gitara va arfa). Professional musiqa 19-a.dan rivojlana boşladi. 20-a.da konsert faoliyati urf böldi. 19- a. oxiri — 20-a. boşlarida dastlabki musika muassasalari, jamiyatlari, uyuşmalari taşkil etildi. Kompozitorlar ora-sida R. Ximenes, E. Ximenes, X. A. Flopec, X. K, Moreno Gonsalesni körsatiş mumkin. Asunsonda musiqa bilim yurti, xususiy musiqa maktablari bor.
Teatri. Dastlabki teatr tomoşalari 16-a. örtalarida körsatildi. Mustamlaka davrida, asosan, diniy mazmundagi asarlar sahnalaştirildi. Milliy teatr san'ati 19-a. örtalaridan rivojlana boşladi. 1858 y. Asunsonda teatr binosi qurildi. 20-a.da poytaxtda «Granados», «Nasonal», «Independyente» teatrlari, A. Sunye rahbarligidagi P. drama va komediya truppasi işladi. Şu davrda guarani teatri ham rivojlandi. X. Korrea b-n bir qatorda F. M. Barrios, R. Senturion Miranda, X. Pla kabi dramaturglarning asarlari, E. Baes, E. Reysofer kabi aktyorlarning ijrosi tomoşabinlarga manzur.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАРАГВАЙ (Paraguay), Парагвай Республикаси (Republika de Paraguay) — Жан. Американинг марказий қисмида жойлашган давлат. Майд. 406,8 минг км2. Аҳолиси 5,8 млн. киши (2002). Пойтахти — Асунсьон ш. Маъмурий жиқатдан 19 департамент (departamento) ва пойтахт округига бўлинади.
Давлат тузуми. П. — республика. Амалдаги конституцияси 1992 й. 21 июнда қабул қилинган. Давлат ва ҳукумат бошлиғи — президент (1999 й.дан Луис Гонсалес Макки), у умумий тўғри овоз бериш йўли б-н 5 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Миллий конгресс (2 палатали парламент — сенат ва депутатлар палатаси), ижрочи ҳокимиятни президент бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.
Табиати. П. рельефи, асосан, текислик. Марказий қисмини Парагвай дарёси бўйидаги ботқокли пасттекислик, шим.-ғарбини Гранчако текислигининг бир қисми, жан.-шарқини Бразилия ясситоғлигининг бир қисми эгаллайди. Оз микдорда темир, марганец, мис руда конлари бор. Иқлими — тропик, иссиқ иқлим. Ўртача т-ра июлда 17—19°, янв. да 27—29°. Йиллик ёғин ғарбда 700 дан шаркда 2000 мм гача. Йирик дарёлари: Парана, Парагвай ва уларнинг ирмоклари. Тупроги шаркда кизил ферралит, марказда ўтлоқи, ғарбда жигарранг-қизил тупроқ. Мамлакат ҳудудининг тенг ярми қимматбаҳо да-рахтлар (квебрахо, матэ) ўсадиган ўрмон. П.да тапир, пекар, ягуар, сув чўчқаси, ботқоқ буғуси, пума, зирхли, носух, капибар каби ҳайвонлар, кенг бурунли маймунлар, турли-туман қушлар яшайди. Миллий боғлари — Дефенсорес-дельчако, Тинфунке ва б.
Аҳолиси, асосан, парагвайлар (испан келгиндилари б-н индейс аёллари ни-коҳидан вужудга келган метислар). Ин-дейслар, немислар, аргентинлар ҳам яшайди. Расмий тили — испан тили, кўпчилик гуарани индейс тилида сўзлашади. Диндорларнинг аксарияти — ка-толиклар. Аҳолининг 50,5% шаҳарларда истиқомат қилади. Йирик шаҳарлари: Асунсьон, Вильяррика, Консепсьон.
Тарихи. Европаликлар 1527 й. мамлакатга келишидан аввал бу ерда гуарани индейслари яшаган. 1535 и. П. Испания мустамлакасига айлантирилди. Маҳаллий аҳоли қириб ташланди, қолганлар қул қилинди. 17—18-а.ларда иезуитлар давлати мавжуд бўлди. Испания мустамлакаларининг мустақиллик йўлидаги уруши натижасида П. 1811 й. мустақилликка эришди ва республика деб эълон қилинди, мамлакатда инқилобий хунта ҳукмронлик қила бошлади. 1842 й.да қуллик бекор қилинди. 1844 й.да биринчи конституция қабул этилди. 1864—70 й.ларда П. ҳудудининг ярмини Аргентина ва Бразилия босиб олди. Йирик латифундия эгалари б-н ҳарбийлар Миллий республикачилар уюшмаси («Колорадо»)га бирлашди. П. 1-жаҳон урушида бетараф турди. 2-жаҳон урушида ҳам бетарафлик эълон қилсада, Германияга кўмаклашди, урушдан кейин немис ҳар-бий жиноятчиларига бошпана берди. Уруш даврида янги саноат тармоқлари вужудга келди, давлат савдо флоти ташкил топди. П. 1945 й. фев.да Германия ва Японияга уруш эълон қилди.Урушдан кейин мамлакатда кетма-кет давлат тўнтариши бўлиб турди ва 1954— 89 й.ларда А. Стреснер (1954—89 й.ларда президент) ҳарбий полициячилар дик-татураси ҳукм сурди. 90-й.лардан фуқаролар ҳукумати қокимиятни идора кила бошлади. П. — 1945 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н 2001 й. авг.да дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрами — 14 май — Мустақиллик куни (1811).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Либерал партия, 1961 й. анъанавий либерал партия парчаланганидан кейин тузилган; Либерал-радикал партия, 1961 й. ташкил этилган: Миллий республикачилар уюшмаси — «Колорадо» партияси, 1887 й. асос солинган; П. коммунистик партияси, 1928 й. тузилган; Ҳақиқий либерал-радикал партия, 1977 й. ташкил этилган; Инқилобий фебреро партияси, 1951 й. фев.да Фебреро (февралчилар) партияси номи б-н тузилган; Христиан-демократик партия, 1965 й. асос солинган. Меҳнаткашлар бирлашган касаба уюшма маркази, 1980 й. тузилган; П. меҳнаткашлар конфедерацияси, 1951 й. ташкил этилган.
Хужалиги. П. — иқтисодий жиқатдан кам ривожланган аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қишлоқ ва ўрмон хўжалигининг улуши 26,6%, саноатнинг улуши 17,4%. Хўжаликнинг асосий тармоклари: чорвачилик ва ўрмончилик.
Қишлоқ хўжалиги. Мамлакат ҳудудининг чорак қисмидан қ.х.да фойдаланилади, шундан салкам 90% ўтлоқ ва яйлов, 10% экинзор. Яйлов чорвачилиги гушт етиштиришга ихтисослашган. Қорамол, қўй ва от боқилади. Асосий озиқ-овқат экинлари: маккажўхо-ри, маниок, шоли, буғдой, батат, ша-карқамиш, ловия, цитрус мевалар ва б. Экспорт учун тамаки, чой, пахта, кофе, тунг ёнғоғи, соя етиштирилади. Токзорлар бор. Тропик ёғочлар тайёрланади.
Саноати заиф. Етакчи тармоклари: қ.х. хом ашёсини қайта ишлаш, озиқ-овқат саноати (кушхоналар), ёғочсозлик, тўқимачилик, кўн-пойаб-зал, ошловчи кебрачо экстракти, цемент и.ч. ва б. Нефтни қайта ишлаш, ўсимлик мойлари, канд-шакар и.ч. корхоналари бор. Йилига ўртача 2,4 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қили-нади. Туз ва оҳактош қазиб олинади. Хорижий компаниялар ёрдамида нефть ва уран конлари ўрганила бошлади. Мамлакат ташқи савдо юкларининг деярли ҳаммаси Парана ва Парагвай дарёлари орқали ташилади. Энг катта порти — Асунсьон. Т. й. узунлиги — 1,5 минг км га яқин, автомобиль йўллари уз. 25,7 минг км. П. четга гўшт ва гўшт маҳсулотлари, пахта, нефть ва нефть экстракти, ёғоч, тунг мойи ва б. чиқа-ради, четдан нефть ва нефть маҳсулотлари, машина ва ускуналар, транспорт воситалари, озиқ-овқат маҳсулотлари ва б. олади. Бразилия, Аргентина, Германия, АҚШ б-н савдо қилади. Пул бирлиги — гуарани.
Маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. Маориф тизимида бошланғич мактабнинг 3 й.лик, 5 й.лик, 6 й.лик турлари бор. Ўрта мак-таб (ўқиш муддати 6 й.) иккита 3 й.лик босқичдан иборат. Ҳунар-техника ўқув юртлари бошланғич мактаб ва 1-бос-қич ўрта мактаб негизида ишлайди. П.да 21 олий ўқув юрти бор, йириклари: Асунсьондаги Миллий ун-т (1890 й. асос солинган), «Нуэстра Сеньора де ла Асунсьон» католик ун-ти (1960). Давлат илмий муассасалари: Атом энергияси миллий комиссияси (1965), Ботаника боғи (1914), Ҳарбий география ин-ти (топография хариталари), Гуарани тили маданияти академияси (1975); хусусий илмий муассасалари: П. илмий жамияти (1921), П. педиатрия ва болалар гигиенаси ин-ти (1928), П. тарихий тадқиқот ин-ти (1937) ва б. Асунсьонда Миллий кутубхона, Нафис санъат ва кад. ёдгорликлар миллий му-зейи, Табиий тарих ва этн. музейи бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва те-лекўрсатуви. П.да нашр этиладиган асосий газ. ва жур.лар: «А Бэ Сэ колор» (кундалик газ., 1967 й.дан), «Аделан-те!» («Олға!», ойлик газ., 1942 й.дан), «Вое де трабахо» («Меҳнат саси», 2 қафтада 1 марта чикадиган жур.), «Диа» («Кун», кундалик газ.), «Нотисиас» («Янгиликлар», 1844 й.дан), «Патриа» («Ватан», кундалик газ., 1946 й.дан), «Перспективас» («Истиқболлар», жур., 1986 й.дан), «Популар» («Халқ газетаси», кундалик газ.), «Прогресо» («Тараққиёт»), «Пуэбло» («Халқ», ҳафтанома, 1964 й.дан), «Ультима ора»
(«Сўнгги соат», кундалик кечки газ., 1977 й.дан). Миллий ахборот агентлиги йўқ. Радио ва телевидение каналлари тижорат асосида ишлайди.
Адабиёти испан ва гуарани тилларида. Мустамлака даврида ёзма адабиёт деярли бўлмаган, гуарани индейсларининг бой оғзаки ижоди ривожланган. Мамлакат мустақилликка эришганидан кейингина П. адабиёти шеъриятдан бошланди. Биринчи романтик шоир Н. М. Талавер (1839—67) ватанпарварлик руҳидаги шеърлари б-н адабиёт майдонига чикди, миллий мадҳия ҳам унинг қаламига мансуб. 20-а. бошларида маърифатпарварлик ғоялари кенг тарқалди, бу соҳада М. Домингес, С. Баэс каби ёзувчилар, X. Э. О’Лири, М. Ортис Герреро каби шоирларнинг асарлари диққатга сазовор. Шоир X. Корреа миллий драматургияга асос солди («Бахтсизларнинг зорлиги» пьесаси). 20-а. 2ярмидан бадиий проза равнақтопа бошлади. А. Роа Бастоснингўз халқи тақцирини тас-вирловчи ҳикоялар тўплами ва «Инсон фарзанди» романи (1960) П. адабиётини юқори по-ғонага кўтарди. Ижтимоий низоларни мифологик мотивлар оркали тасвирловчи бу асар жаҳон адабиёти хазина-сига муносиб ҳисса бўлиб қўшилди. Мамлакатда ҳарбий-полиция диктату-раси даврида кўпгина ёзувчилар чет элларда яшаб, ижод қилишга мажбур бўлди. 90-й.лардан П. адабиёти янажонлана бошлади.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. П. аҳолиси қадимдан сомонли хом ғишт, лой ва қамишдан қурилган кулбаларда яшаб келган. Мустамлака даврида барпо этилган мустаҳкам манзилгохларда ёғоч ва хом ғиштдан ибодатхона, устахона, бозор, лашкаргохлар қурилган, уларнинг атрофида индейсларнинг кулбалари жойлаштирилган. 17—18-а.ларда ҳашаматли черковлар барпо этидди. 1840—65 й.ларда П. пойтахти — Асунсьон ш. қайта ре-жалаштирилиб, европача услубда қурилди. П. мустақилликка эришгач, йирик шаҳарларда сарой ва жамоат бинолари классицизм ва итальян уйғониш даври услубларида тикланди, ғишт ва тошдан 2—3 қаватли турар жойлар курила бошлади. Кейинги йилларда АҚШ ва Бразилия меъморлари иштирокида жамоат мажмуалари, саноат иншоотлари ва уй-жойлар замонавий бинокорлик материалларидан қурилди.
П. ҳудудида қад. замонларда яшаган индейс қабилалари овчилик, балиқ овлаш, деҳқончилик б-н шуғулланган ва гулдор сопол идишлар ясаш, баданга нақш солиш, каштали кийимлар тикиш санъатини ривожлантирган. Индейс кулбаларида ёшларга нақшинкорлик ва ўймакорлик сирлари ўргатилган.
19-а. ўрталарида рассомлик мактаби вужудга келди, илк махаллий рассомлар (манзарачи С. Риос, портретчи А. Гарсиа) халқ ҳаётини ва мамлакат табиатини акс эттирувчи асарлар яратдилар. 20-а. да рассом П. Альборно, ҳайкалтарош В. Польяроло, фафик X. дела Эррерия ва б. санъаткорлар ижодида мамлакат тарихи, манзаралари ва халқ анъаналари ифодалаб берилди. АҚШ ва Европа санъати таъсирида шаклбозлик, авангардизм оқимлари ҳам тарқалди. Ҳунармандчиликда бадиий тўр тўқиш, чойшабга гул, куш, жониворлар тасвирини тушириш, наққошлик, кулоллик, суяк ва ёғоч ўймакорлиги, кумуш ва мис тақинчоқлар ясаш санъати ривожланган. Индейсларнинг сопол идишларни қолипаки нақшлаш, қуш патидан турли безаклар ишлаш санъати ҳамон сақланиб қолган.
Мусиқаси. Индейсларнинг мусиқа жанрлари хилма-хил: маросим ва меқнат қўшиклари, давра ўйин айтишувлари, тарихий айтимлар ва ишқий ла-парлар, тароналар ва ҳ.к. Флейта (мим-би), ва ҳуштак турлари, суяк ва ёғоч трубалар, барабан, шақилдоқ каби чол-ғулар оммалашган.. Парагвайликлар мусиқаси бутун Лотин Америкасидаги креол мусиқаси б-н муштарак бўлишига қарамай, миллий ўзига хос томонлари бор (қўшиқ жанрлари — кансьон ва гуарания; чолғу асбоблари — гитара ва арфа). Профессионал мусиқа 19-а.дан ривожлана бошлади. 20-а.да концерт фаолияти урф бўлди. 19- а. охири — 20-а. бошларида дастлабки мусика муассасалари, жамиятлари, уюшмалари ташкил этилди. Композиторлар ора-сида Р. Хименес, Э. Хименес, X. А. Флоpec, X. К, Морено Гонсалесни кўрсатиш мумкин. Асунсьонда мусиқа билим юрти, хусусий мусиқа мактаблари бор.
Театри. Дастлабки театр томошалари 16-а. ўрталарида кўрсатилди. Мустамлака даврида, асосан, диний мазмундаги асарлар саҳналаштирилди. Миллий театр санъати 19-а. ўрталаридан ривожлана бошлади. 1858 й. Асунсьонда театр биноси қурилди. 20-а.да пойтахтда «Гранадос», «Насьональ», «Индепендьенте» театрлари, А. Сунье раҳбарлигидаги П. драма ва комедия труппаси ишлади. Шу даврда гуарани театри ҳам ривожланди. X. Корреа б-н бир қаторда Ф. М. Барриос, Р. Сентурион Миранда, X. Пла каби драматургларнинг асарлари, Э. Баэс, Э. Рейсофер каби актёрларнинг ижроси томошабинларга манзур.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.