Parapsixologiya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 72–73-b. — ziyouz.com
Parapsixologiya (para... va psixologiya) — psixologik tadqiqot sohasi; fikrni heç qanday vositalarsiz ma'lum masofaga uzatiş imkoniyati töğri-sidagi ma'lumotlarni örganiş b-n şuğullanadi. P. psixik holatlarga taallukli tasavvurlar va farazlarni özida aks ettiradi, lekin ularning talqini çuqur ilmiylikka ega emas. Ğayritabiiy ravişda u yoki bu holat va hodisalar idrok qilinişi taxmin etiladi, biroq inson tomonidan bunday axborotlarni hissiy a'zolar orqali qabul qilinişi fanda tasdiqlanmagan. P. örganadigan va unga yondoş sohalar: telepatiya — fikr va his-tuy-ğularni sezgi organlari işiga va aqliy muhokamaga asoslanmagan holda taşqi olamdagi obyektiv voqealar xaqida ma'lumot oliş; proskopiya (ba-şorat qiliş) — kelgusidagi hodisalarni aytib beriş, psixokinez — kişining tevarak-atrofdagi buyumlar-ga, ularni joyidan qözğatişga fik-ran ta'sir etişi; parameditsina — bemor qölini uşlab turib yoki fikran işontirib, yo bölmasa boşqa ğayritabiiy usullar b-n davolaş; xiromantiya — qöl kaftiga qarab fol oçiş, inson kelajagi va uning taq-diri haqida başorat qiliş; spiritizm — ölgan odamlarning ruxlari b-n aloqa örnatiş, ular b-n muloqot qilib turişga da'vat qiluvçi ğoya.
P. ğaroyib, noyob hodisalarni 19- a. oxiridan boşlab tadqiq qila boşladi. Ammo telepatiya, tuş köriş, ğoyibdan yaqqol köriniş va ixtiyorsiz hara-katlarning ilmiy asosi oçilmagan bölsada, ular gipnoz, öta sezgirlik, insondagi noyob xotira, hisoblaş qobiliyatining qonuniyatlarini tuşunişga yordam berdi. Lekin hozirgaça bu xil muammolar keskin bahslarga sabab bölmoqda. Köpçilik psixologlar bu sohada tajribalarni davom ettiriş maqsadga muvofiqligini inkor qilişmasa ham parapsixologlarning ilmiy asoslanmagan da'volari va şovşuvli fiqolariga qarşi çiqmoqdalar. P.ning sinonimi — psixotronika.
Ergaş Ğoziyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАРАПСИХОЛОГИЯ (пара... ва психология) — психологик тадқиқот соҳаси; фикрни ҳеч қандай воситаларсиз маълум масофага узатиш имконияти тўғри-сидаги маълумотларни ўрганиш б-н шуғулланади. П. психик ҳолатларга тааллукли тасаввурлар ва фаразларни ўзида акс эттиради, лекин уларнинг талқини чуқур илмийликка эга эмас. Ғайритабиий равишда у ёки бу ҳолат ва ҳодисалар идрок қилиниши тахмин этилади, бироқ инсон томонидан бундай ахборотларни ҳиссий аъзолар орқали қабул қилиниши фанда тасдиқланмаган. П. ўрганадиган ва унга ёндош соҳалар: телепатия — фикр ва ҳис-туй-ғуларни сезги органлари ишига ва ақлий муҳокамага асосланмаган ҳолда ташқи оламдаги объектив воқеалар хақида маълумот олиш; проскопия (ба-шорат қилиш) — келгусидаги ҳодисаларни айтиб бериш, психокинез — кишининг теварак-атрофдаги буюмлар-га, уларни жойидан қўзғатишга фик-ран таъсир этиши; парамедицина — бемор қўлини ушлаб туриб ёки фикран ишонтириб, ё бўлмаса бошқа ғайритабиий усуллар б-н даволаш; хиромантия — қўл кафтига қараб фол очиш, инсон келажаги ва унинг тақ-дири ҳақида башорат қилиш; спиритизм — ўлган одамларнинг рухлари б-н алоқа ўрнатиш, улар б-н мулоқот қилиб туришга даъват қилувчи ғоя.
П. ғаройиб, ноёб ҳодисаларни 19- а. охиридан бошлаб тадқиқ қила бошлади. Аммо телепатия, туш кўриш, ғойибдан яққол кўриниш ва ихтиёрсиз ҳара-катларнинг илмий асоси очилмаган бўлсада, улар гипноз, ўта сезгирлик, инсондаги ноёб хотира, ҳисоблаш қобилиятининг қонуниятларини тушунишга ёрдам берди. Лекин ҳозиргача бу хил муаммолар кескин баҳсларга сабаб бўлмоқда. Кўпчилик психологлар бу соҳада тажрибаларни давом эттириш мақсадга мувофиқлигини инкор қилишмаса ҳам парапсихологларнинг илмий асосланмаган даъволари ва шовшувли фиқоларига қарши чиқмоқдалар. П.нинг синоними — психотроника.
Эргаш Ғозиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.