Parazitologiya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 66–68-b. — ziyouz.com
Parazitologiya (parazit va ... logiya) — parazit organizmlar sistematikasi, morfologiyasi, biol. si va ekologiyasi, parazit va xöjayin örtasidagi özaro munosabatlarni, odam, hayvon va ösimliklarda parazitlar qözğatadigan kasalliklarni va ularga karşi kuraş usullarini örganadigan biol. fanlari kompleksi. P. parazitning tuzilişi, hayot keçirişi, parazit yaşaşga moslaşişi, rivojlanişi va geografik tarqalişini örganadi.
P. muammolari biol.ning umumiy muammolari b-n uyğunlaşib ketgan. Jumladan, parazitlarning morfologik va fiziologik moslaşiş muammolarini örganiş «tur»ni nozologik jihatdan tuşuniş uçun asos bölib hisoblanadi. Amaliy jiqatdan P., pa-razitar kasalliklarga qarşi kuraşning ilmiy asoslarini işlab çiqiş orqali odam va hayvonlarning salomatligini saklaşga hamda ösimliklarni himoya qilişga qaratilgan.
Hayvonot dunyosiga mansub parazitlar zooparazitlar, ular paydo qiladigan kasalliklar invazion kasalliklar; ösimliklarga mansub parazitlar fitoparazitlar, ular keltirib çiqaradigan kasalliklar infeksion kasalliklar deyiladi. Binobarin, kasalliklarni infeksion va invazion deb tasniflaş, kasallik qözğatuvçisining hayvonot yoki ösimlik dunyosiga mansubligiga asoslangan. Hayvonot va ösimlik dunyosiga mansub parazitlarni lşkrobiologiya, epizzotologiya, mikologiya, fitopatologiya kabi fanlar örganadi. Ösimliklar tarkibidan alohida guruh viruslar — vira ajratilgan. Xalq xöjaligidagi ahamiyatiga köra, P. umumiy P., tibbiyot P.si, agronomiya P.si, veterinariya P.siga ajratiladi. Umumiy P. şu fanning nazariy asoslari bölib, tirik organizmlarning özaro munosa-batlarini, parazit organizmlar sis-tematikasi, parazitar kasalliklar pa-togenezi, davosi va oldini oliş tad-birlarini örganadi. Odamlarda kasallik paydo qiluvçi parazitlarni tibbiyot P.si, madaniy ösimliklarda parazitlik qiluvçi gelmintlar va böğimoyoklilarni agronomiya P.si örga-nadi va ularga karşi kuraş çoralarini işlab çiqadi. Q. x. hayvonlari parazitlari va ular keltirib çikaradigan kasalliklarni örganadigan xamda qarşi kuraş usullarini işlab çikadigan fan veterinariya P.si deb ataladi. Veterinariya P.si, öz navbatida, parazit bir hujayralilarni örganadigan protozoologiya, parazit çuvalçanglarni örganadigan gelmintologiya, örgimçaksimonlar va haşarotlarni örganadigan araxnoentomologiya fanlariga ajratiladi.
P. zoologiya b-n çambarças boğliq. Parazitlar morfologiyasi va sistematikasini biliş invazion kasalliklarga diagnoz qöyiş uçun zarur; ularning biol.si va ekologiyasini örganiş esa uyğunlaşgan kuraş çoralarini işlab çiqişning asosi hisoblanadi. P. epizootologiya va epidemiologiya, fiziologiya, biokimyo, farmakologiya, toksikologiya, immunologiya, patologik anatomiya va b. biol., tibbiyot, veterinariya, q. x. fanlari b-n ham boğlangan. Zamonaviy P. biokimyo, immunologiya, elektron mikroskopiya, molekulyar biologiya va b. fanlarning tekşiriş metodlaridan foydalanadi.
Parazit organizmlar töğrisidagi dastlabki ma'lumotlar buyuk vatandoşimiz Abu Ali ibn Sino asarlarida uçraydi. Olim «Tib krnunlari»da askarida, ostritsa va rişta kabi parazit çuvalçanglar paydo qiladigan kasalliklar va ularni davolaş töğrisida anik, ma'lumotlar beradi.
P. 19-a.ga kelib mustaqil fan sifa-tida şakllana boşladi. Bu mikroskopning takomillaşuvi, köplab mikro-skopik parazitlarning kaşf etilişi va parazitlarning hayot sikllari örganilişi b-n boğliq. Örta Osiyoda parazitologiyaga oid ma'lumotlar 19-a. ning 2yarmida Turkiston ölkasi böylab sayoxat qilgan rus naturalist olimi A. P. Fedçenko asarlarida uçraydi. U Buxoro, Samarqand va Toşkentda bölib, har xil hayvonlarning parazit çuvalçanglarini yiğadi. Yi-ğilgan materiallarni Daniya va Germaniya mutaxassislari yordamida işlaş natijasida, ularning 24 turga mansub ekanligi aniklanadi. 20-a. boşlarida Özbekistonda P. sohasidatadqiqotlarning rivojlanişi rus olimlari K. I. Skryabin, Ye. N. Pavlovskiy, V. A. Dogel, N. V. Badanin, L. M. Isayev va b.ning nomi b-n boğliq.
Özbekistonda P. fani, yuqorida ta'kidlaganimizdek, 4 yönaliş böyiça şakllanib, nazariy va amaliy muammolarni xal etib kelmoqda: 1) umu-miy P.; 2) tibbiyot P.si; 3) veterinariya P.si; 4) agronomiya P.si. Umumiy P. böyiça olib borilgan tadqiqotlar M. A. Sultonov, E. I. Gan, S. O. Osmanov, M. K. Qodirova, Q. S. Samadov, J.
A. Azimov, T. K. Qobilov, S. Dadayeva, O. Davronov va b.ning işlari b-n boglik. Tibbiyot P.si soxasidagi tadqiqotlarning rivojlanişiga L. M. Isayev, B. M. Sodiqov, P. M. Lerner, V. R. Le-melev, N. A. Dehqonxöjayeva va b. hissa qöşgan. Veterinariya P.si sohasida N. V. Badanin, E. X. Ergaşev, N. M. Matçanov, Ş. A. Azimov, R. X. Xaitov, B. S. Salimov, A. O. Oripov, A. Rözimuro-dov, M. Aminjonov, G. S. Pölatov va b. tadqiqot olib borişgan. Agronomiya P.si sohasidagi tadqiqotlarni 20-a.ning 30-y.larida Ye. S. Kiryanova boşlab bergan. Keyinçalik fitogel-mintologiya deb atala boşlagan bu fanning rivojlanişida A. T. Tulaganov va şogirdlarining xizmatlari katta böldi. O. Mavlonov, 3. Norbo-yev, Ş. Xurramov, O. 3. Usmonova, A. I. Zemlyanskaya, E. P. Azizova va b. fito-gelmintologlar olib borgan tadqiqotlar tufayli eng muhim q. x. ekinlari fitonematodalarining taksonomik tarkibi, biol.si, tarqalişi örganil-di va ularga qarşi kuraş çoralari işlab çiqildi. P. sohasidagi tadqi-qotlar Özbekiston FA Zoologiya i.t. institutida, FAning Qoraqalpoğiston filiali bölimlarida, Özbekiston Veterinariya i.t. institutida, un-tlar, q. x. va tibbiyot in-tlari krşidagi ka-fedralarda olib boriladi.
Ad.: Qulmamatov A., Umurtk,asiz parazit hayvonlar, T., 1988.
Jaloliddin Azimov, Erkinjon Şakarboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАРАЗИТОЛОГИЯ (паразит ва ... логия) — паразит организмлар систематикаси, морфологияси, биол. си ва экологияси, паразит ва хўжайин ўртасидаги ўзаро муносабатларни, одам, ҳайвон ва ўсимликларда паразитлар қўзғатадиган касалликларни ва уларга карши кураш усулларини ўрганадиган биол. фанлари комплекси. П. паразитнинг тузилиши, ҳаёт кечириши, паразит яшашга мослашиши, ривожланиши ва географик тарқалишини ўрганади.
П. муаммолари биол.нинг умумий муаммолари б-н уйғунлашиб кетган. Жумладан, паразитларнинг морфологик ва физиологик мослашиш муаммоларини ўрганиш «тур»ни нозологик жиҳатдан тушуниш учун асос бўлиб ҳисобланади. Амалий жиқатдан П., па-разитар касалликларга қарши курашнинг илмий асосларини ишлаб чиқиш орқали одам ва ҳайвонларнинг саломатлигини саклашга ҳамда ўсимликларни ҳимоя қилишга қаратилган.
Ҳайвонот дунёсига мансуб паразитлар зоопаразитлар, улар пайдо қиладиган касалликлар инвазион касалликлар; ўсимликларга мансуб паразитлар фитопаразитлар, улар келтириб чиқарадиган касалликлар инфекцион касалликлар дейилади. Бинобарин, касалликларни инфекцион ва инвазион деб таснифлаш, касаллик қўзғатувчисининг ҳайвонот ёки ўсимлик дунёсига мансублигига асосланган. Ҳайвонот ва ўсимлик дунёсига мансуб паразитларни лшкробиология, эпиззотология, микология, фитопатология каби фанлар ўрганади. Ўсимликлар таркибидан алоҳида гуруҳ вируслар — vira ажратилган. Халқ хўжалигидаги аҳамиятига кўра, П. умумий П., тиббиёт П.си, агрономия П.си, ветеринария П.сига ажратилади. Умумий П. шу фаннинг назарий асослари бўлиб, тирик организмларнинг ўзаро муноса-батларини, паразит организмлар сис-тематикаси, паразитар касалликлар па-тогенези, давоси ва олдини олиш тад-бирларини ўрганади. Одамларда касаллик пайдо қилувчи паразитларни тиббиёт П.си, маданий ўсимликларда паразитлик қилувчи гельминтлар ва бўғимоёклиларни агрономия П.си ўрга-нади ва уларга карши кураш чораларини ишлаб чиқади. Қ. х. ҳайвонлари паразитлари ва улар келтириб чикарадиган касалликларни ўрганадиган хамда қарши кураш усулларини ишлаб чикадиган фан ветеринария П.си деб аталади. Ветеринария П.си, ўз навбатида, паразит бир ҳужайралиларни ўрганадиган протозоология, паразит чувалчангларни ўрганадиган гельминтология, ўргимчаксимонлар ва ҳашаротларни ўрганадиган арахноэнтомология фанларига ажратилади.
П. зоология б-н чамбарчас боғлиқ. Паразитлар морфологияси ва систематикасини билиш инвазион касалликларга диагноз қўйиш учун зарур; уларнинг биол.си ва экологиясини ўрганиш эса уйғунлашган кураш чораларини ишлаб чиқишнинг асоси ҳисобланади. П. эпизоотология ва эпидемиология, физиология, биокимё, фармакология, токсикология, иммунология, патологик анатомия ва б. биол., тиббиёт, ветеринария, қ. х. фанлари б-н ҳам боғланган. Замонавий П. биокимё, иммунология, электрон микроскопия, молекуляр биология ва б. фанларнинг текшириш методларидан фойдаланади.
Паразит организмлар тўғрисидаги дастлабки маълумотлар буюк ватандошимиз Абу Али ибн Сино асарларида учрайди. Олим «Тиб крнунлари»да аскарида, острица ва ришта каби паразит чувалчанглар пайдо қиладиган касалликлар ва уларни даволаш тўғрисида аник, маълумотлар беради.
П. 19-а.га келиб мустақил фан сифа-тида шакллана бошлади. Бу микроскопнинг такомиллашуви, кўплаб микро-скопик паразитларнинг кашф этилиши ва паразитларнинг ҳаёт цикллари ўрганилиши б-н боғлиқ. Ўрта Осиёда паразитологияга оид маълумотлар 19-а. нинг 2ярмида Туркистон ўлкаси бўйлаб саёхат қилган рус натуралист олими А. П. Федченко асарларида учрайди. У Бухоро, Самарқанд ва Тошкентда бўлиб, ҳар хил ҳайвонларнинг паразит чувалчангларини йиғади. Йи-ғилган материалларни Дания ва Германия мутахассислари ёрдамида ишлаш натижасида, уларнинг 24 турга мансуб эканлиги аникланади. 20-а. бошларида Ўзбекистонда П. соҳасидатадқиқотларнинг ривожланиши рус олимлари К. И. Скрябин, Е. Н. Павловский, В. А. Догель, Н. В. Баданин, Л. М. Исаев ва б.нинг номи б-н боғлиқ.
Ўзбекистонда П. фани, юқорида таъкидлаганимиздек, 4 йўналиш бўйича щаклланиб, назарий ва амалий муаммоларни хал этиб келмоқда: 1) уму-мий П.; 2) тиббиёт П.си; 3) ветеринария П.си; 4) агрономия П.си. Умумий П. бўйича олиб борилган тадқиқотлар М. А. Султонов, Э. И. Ган, С. О. Османов, М. К. Қодирова, Қ. С. Самадов, Ж.
A. Азимов, Т. К. Қобилов, С. Дадаева, О. Давронов ва б.нинг ишлари б-н боглик. Тиббиёт П.си сохасидаги тадқиқотларнинг ривожланишига Л. М. Исаев, B. М. Содиқов, П. М. Лернер, В. Р. Ле-мелев, Н. А. Деҳқонхўжаева ва б. ҳисса қўшган. Ветеринария П.си соҳасида Н. В. Баданин, Э. X. Эргашев, Н. М. Матчанов, Ш. А. Азимов, Р. X. Хаитов, Б. С. Салимов, А. О. Орипов, А. Рўзимуро-дов, М. Аминжонов, Г. С. Пўлатов ва б. тадқиқот олиб боришган. Агрономия П.си соҳасидаги тадқиқотларни 20-а.нинг 30-й.ларида Е. С. Кирьянова бошлаб берган. Кейинчалик фитогель-минтология деб атала бошлаган бу фаннинг ривожланишида А. Т. Тулаганов ва шогирдларининг хизматлари катта бўлди. О. Мавлонов, 3. Норбо-ев, Ш. Хуррамов, О. 3. Усмонова, А. И. Землянская, Э. П. Азизова ва б. фито-гельминтологлар олиб борган тадқиқотлар туфайли энг муҳим қ. х. экинлари фитонематодаларининг таксономик таркиби, биол.си, тарқалиши ўрганил-ди ва уларга қарши кураш чоралари ишлаб чиқилди. П. соҳасидаги тадқи-қотлар Ўзбекистон ФА Зоология и.т. институтида, ФАнинг Қорақалпоғистон филиали бўлимларида, Ўзбекистон Ветеринария и.т. институтида, ун-тлар, қ. х. ва тиббиёт ин-тлари кршидаги ка-федраларда олиб борилади.
Ад.: Қулмаматов А., Умуртк,асиз паразит ҳайвонлар, Т., 1988.
Жалолиддин Азимов, Эркинжон Шакарбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.