Parda
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 77–78-b. — ziyouz.com
Parda — 1) dramatik asar, teatr spek-taklining bölimi (akt.). Mavzuning murakkabligi va davomiyligiga qarab pyesa va spektakl 1 P.dan 5 P.gaça bölişi mumkin. Mumtoz dramaturgiya va ötmişdagi teatrda P.lar köp bölgan. Zamonaviy pyesalar va spektakllar esa, odatda, 2 P.dan iborat. P.lar köri nişlarga (ular ba'zan voqealar, sahnalardeb ataladi) bölinadi. 1-P.da kö-pinça ekspoziyatsiya va voqeaning tuguni, sönggi P.da yeçimi beriladi. Asosiy P.larda voqealar rivojlanib borib çöqqiga kötiriladi va tugalla-nadi. Ba'zi sahna asarlarida maxsus mukaddima va yakun bölib, ular prolog va epilog deb ataladi; 2) an'anaviy teatrda musavvirlar tomonidan çizilgan maxsus suratli P.lar bölib, tomoşa oldidan ayvon, köşk yoki tirgo-viçlarga osib qöyilgan. Örta asrlarda ayol san'atkorlar harir oq P.lar ortida soz çalgan, kuylagan va raqsga tuşgan. Qöğirçoq teatrining «Çodir xayol» va «Çodir jamol» turlarida tomoşalar 3 tomoniga P. tortilgan va oldi oçiq çodirlarda körsatilgan; 3) teatr sahnasi oldidagi ikki tomonga sirgalib oçiladigan (ba'zan yukrriga kötariladigan) baxmal tösiqlar, sahnaning yonlarida va orasida spektakl mavzusini oçuvçi rassom tomonidan öylab çizilgan bezaklar ham P. deb ataladi. Kiçik voqealar avansah-nada öynalayotganda P. yarim yoki butunlay yopilişi va yana oçilib asosiy vokealar davom etişi mumkin. Bunday P. intermediya P.si deyiladi. Teatrlarda yonğindan saqlovçi (temir yoki asbestdan) P.lar ham uçraydi; 4) xonani quyoş nuri, şamol, yot közdan tösiş yoki bezak uçun deraza va eşiklarga tutiladigan matolar. Taxmon, tokça, burçak yoki xonaning biron qismini tösiş uçun xam qöllaniladi. Kelinkuyov uçun solingan joylardan tösib turuvçi P. çimildiq deb ataladi. P.lar turli gazlamalardan tikiladi. Hoz. kunda «jalyuzi» P.lar urf bölmoqda.
Muhsin Qodirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАРДА — 1) драматик асар, театр спек-таклининг бўлими (акт.). Мавзунинг мураккаблиги ва давомийлигига қараб пьеса ва спектакль 1 П.дан 5 П.гача бўлиши мумкин. Мумтоз драматургия ва ўтмишдаги театрда П.лар кўп бўлган. Замонавий пьесалар ва спектакллар эса, одатда, 2 П.дан иборат. П.лар кўри нишларга (улар баъзан воқеалар, саҳналардеб аталади) бўлинади. 1-П.да кў-пинча экспозияция ва воқеанинг тугуни, сўнгги П.да ечими берилади. Асосий П.ларда воқеалар ривожланиб бориб чўққига кўтирилади ва тугалла-нади. Баъзи саҳна асарларида махсус мукаддима ва якун бўлиб, улар пролог ва эпилог деб аталади; 2) анъанавий театрда мусаввирлар томонидан чизилган махсус суратли П.лар бўлиб, томоша олдидан айвон, кўшк ёки тирго-вичларга осиб қўйилган. Ўрта асрларда аёл санъаткорлар ҳарир оқ П.лар ортида соз чалган, куйлаган ва рақсга тушган. Қўғирчоқ театрининг «Чодир хаёл» ва «Чодир жамол» турларида томошалар 3 томонига П. тортилган ва олди очиқ чодирларда кўрсатилган; 3) театр саҳнаси олдидаги икки томонга сиргалиб очиладиган (баъзан юкррига кўтариладиган) бахмал тўсиқлар, саҳнанинг ёнларида ва орасида спектакль мавзусини очувчи рассом томонидан ўйлаб чизилган безаклар ҳам П. деб аталади. Кичик воқеалар авансаҳ-нада ўйналаётганда П. ярим ёки бутунлай ёпилиши ва яна очилиб асосий вокеалар давом этиши мумкин. Бундай П. интермедия П.си дейилади. Театрларда ёнғиндан сақловчи (темир ёки асбестдан) П.лар ҳам учрайди; 4) хонани қуёш нури, шамол, ёт кўздан тўсиш ёки безак учун дераза ва эшикларга тутиладиган матолар. Тахмон, токча, бурчак ёки хонанинг бирон қисмини тўсиш учун хам қўлланилади. Келинкуёв учун солинган жойлардан тўсиб турувчи П. чимилдиқ деб аталади. П.лар турли газламалардан тикилади. Ҳоз. кунда «жалюзи» П.лар урф бўлмоқда.
Муҳсин Қодиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.