Pardaqanotlilar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 79-b. — ziyouz.com
Pardaqanotlilar O T L I L A R (Hymenoptera) — haşarotlar turkumi. Eng xilma-xil haşarotlar turkumlaridan biri (har xil ma'lumotlarga binoan 150 mingdan 300 ming gaça turi bor). Keng tarqalgan. Uz. 0,2 mm dan (trixogrammalar eng mayda xaşarot) 4—6 sm gaça (şoxdumlilar, tropik arilar, ayrim yay-doqçilar). Odatda, 2 juft şaffof pardasimon qanotlari bor. Orqa qanotlari nisbatan kiçik, oldingisiga ilmoqçalar orqali birikadi. Çumolilar ikkilamçi qanotsiz P.dir. Tuban P.ning oğiz organlari kemiruvçi, yuksak P.niki — kemiruvçiyalovçi yoki söruvçi (pastki labi xartumçaga aylangan). Urğoçi P.ning tuxum qöygiçi bor; zaharli tuxum qöygiçi zahar soluvçi naştarga aylangan. Töliq özgariş orqali rivojlanadi. Erkak P. gaploid tuxumlardan, urğoçilari uruğlangan diploid yoki uruğlanmagan tuxumlardan rivojlanadi (k,. Partenogenez). P. nerv sistemasi boşqa haşarotlarga nisbatan kuçli rivojlangan; şartsiz reflekslari xilma-xil va murakkab (ay-niqsa, jamoa bölib yaşovçi P.da) bölib, nayeli töğrisida ğamğörlik qiladi. Köpçilik P. gulli ösimliklarni çanglatişda iştirok etadi. Ayrim turlari (arrakaşlar, şoxdumlilar va b.) ösimliklarga ziyon keltiradi. Bir qança parazit turlari (yaydoqçilar)dan zararkunanda haşarotlarga biologik qarşi kuraşda foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
П А Р Д А Қ А Н О Т Л И Л А Р (Hymenoptera) — ҳашаротлар туркуми. Энг хилма-хил ҳашаротлар туркумларидан бири (ҳар хил маълумотларга биноан 150 мингдан 300 минг гача тури бор). Кенг тарқалган. Уз. 0,2 мм дан (трихограммалар энг майда хашарот) 4—6 см гача (шохдумлилар, тропик арилар, айрим яй-доқчилар). Одатда, 2 жуфт шаффоф пардасимон қанотлари бор. Орқа қанотлари нисбатан кичик, олдингисига илмоқчалар орқали бирикади. Чумолилар иккиламчи қанотсиз П.дир. Тубан П.нинг оғиз органлари кемирувчи, юксак П.ники — кемирувчияловчи ёки сўрувчи (пастки лаби хартумчага айланган). Урғочи П.нинг тухум қўйгичи бор; заҳарли тухум қўйгичи заҳар солувчи наштарга айланган. Тўлиқ ўзгариш орқали ривожланади. Эркак П. гаплоид тухумлардан, урғочилари уруғланган диплоид ёки уруғланмаган тухумлардан ривожланади (к,. Партеногенез). П. нерв системаси бошқа ҳашаротларга нисбатан кучли ривожланган; шартсиз рефлекслари хилма-хил ва мураккаб (ай-ниқса, жамоа бўлиб яшовчи П.да) бўлиб, наели тўғрисида ғамғўрлик қилади. Кўпчилик П. гулли ўсимликларни чанглатишда иштирок этади. Айрим турлари (арракашлар, шохдумлилар ва б.) ўсимликларга зиён келтиради. Бир қанча паразит турлари (яйдоқчилар)дан зараркунанда ҳашаротларга биологик қарши курашда фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.