Paremiologiya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 79–80-b. — ziyouz.com
Paremiologiya (yun. paroimia — hikmatli söz, zarbulmasal va ... logiya) — 1) ma'lum bir tildagi avloddan avlodga oğzaki şaklda köçib yuruvçi, ixçam va sodda, qisqa va mazmundor, mantiqiy umumlaşma sifatida paydo bölgan maqol, matal, aforizm kabi hikmatli iboralarni — paremalarni örganadigan fan sohasi; 2) muayyan tilda mavjud bölgan maqol, matal, aforizm kabi hikmatli iboralar — paremalar tizi-mi. Paremalar avloddan avlodga faqat oğzaki holdagina ötib kelganligi, xalq oğzaki ijodining mahsuli bölganligi uçun adabiyotşunoslikning örganiş obyekti hisoblanadi, çunki ularning aksariyati köpinça şe'riy şaklga öxşaydi va ularda öxşatiş, antiteza, anafora, alliteratsiya, kinoya, piçing kabi bir qança tasviriy vositalar qöllanadi. Şu b-n birga paremalar sözlardan tuzilib, ma'lum bir fikrni ifodalovçi gaplardan iborat bölgani uçun tilşunoslikning ham örganiş obyektidir. P. ana şö 2 jihatni özida birlaştiradi. Paremalarning kelib çiqişi, tarixan rivojlanişi va ma'no xususiyatlarini örganuvçi P. frazeologiya b-n çambarças boğliq. P. tilda mavjud bölgan turli xil barça iboralarni örganadi, frazeologiya esa uning bir qismi sifatida faqat köçma ma'noli turğun birikmalarni örganadi. Şu jihatdan ular özaro farqlanadi. Örganiş obyektining birligi, ya'ni bir neça sözdan taşkil topgan turğun, barqaror birikmalarni tekşiriş P. b-n frazeologiyaning öxşaş, umumiy tomoni hisoblanadi. Paremalarni töplaş, örganiş Mahmud Koşğariy («Devonu luğotit turk») va Gulxaniy («Zarbulmasal») zamonlaridan to hoz. kunlargaça davom etib kelmoqda.
Ad:. Berdiyorov H., Rasulov R., Uzbek tilining paremiologik luğati, T., 1984.
Abduvahob Madvaliyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАРЕМИОЛОГИЯ (юн. paroimia — ҳикматли сўз, зарбулмасал ва ... логия) — 1) маълум бир тилдаги авлоддан авлодга оғзаки шаклда кўчиб юрувчи, ихчам ва содда, қисқа ва мазмундор, мантиқий умумлашма сифатида пайдо бўлган мақол, матал, афоризм каби ҳикматли ибораларни — паремаларни ўрганадиган фан соҳаси; 2) муайян тилда мавжуд бўлган мақол, матал, афоризм каби ҳикматли иборалар — паремалар тизи-ми. Паремалар авлоддан авлодга фақат оғзаки ҳолдагина ўтиб келганлиги, халқ оғзаки ижодининг маҳсули бўлганлиги учун адабиётшуносликнинг ўрганиш объекти ҳисобланади, чунки уларнинг аксарияти кўпинча шеърий шаклга ўхшайди ва уларда ўхшатиш, антитеза, анафора, аллитерация, киноя, пичинг каби бир қанча тасвирий воситалар қўлланади. Шу б-н бирга паремалар сўзлардан тузилиб, маълум бир фикрни ифодаловчи гаплардан иборат бўлгани учун тилшуносликнинг ҳам ўрганиш объектидир. П. ана шў 2 жиҳатни ўзида бирлаштиради. Паремаларнинг келиб чиқиши, тарихан ривожланиши ва маъно хусусиятларини ўрганувчи П. фразеология б-н чамбарчас боғлиқ. П. тилда мавжуд бўлган турли хил барча ибораларни ўрганади, фразеология эса унинг бир қисми сифатида фақат кўчма маъноли турғун бирикмаларни ўрганади. Шу жиҳатдан улар ўзаро фарқланади. Ўрганиш объектининг бирлиги, яъни бир неча сўздан ташкил топган турғун, барқарор бирикмаларни текшириш П. б-н фразеологиянинг ўхшаш, умумий томони ҳисобланади. Паремаларни тўплаш, ўрганиш Маҳмуд Кошғарий («Девону луғотит турк») ва Гулханий («Зарбулмасал») замонларидан то ҳоз. кунларгача давом этиб келмоқда.
Ад:. Бердиёров Ҳ., Расулов Р., Узбек тилининг паремиологик луғати, Т., 1984.
Абдуваҳоб Мадвалиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.