Parhez bilan davolaş

Parhez bilan davolaş PARHEZ BILAN DAVOLAŞ, diyetoterapiya — ba'zi kasalliklar (gastrit, enterit, kolit, yara kasalligi, jigar, buyrak xastaliklari va b.)ni davolaş va oldini oliş maqsadida par-hezdan foydalaniş. P. b-n d. dori-darmonlar va b. davo vositalari b-n birga qöllanadi. P. b-n d. qadimdan ma'lum, ammo uning ilmiy asoslari faqat 19-a.ning 2yarmida işlab çiqiddi, bunda rus olimlari I. P. Pavlov va I. M. Seçenov yaratgan fiziologik qoidalarning ahamiyati katta böldi. P.b-n d.ning asosiy prin-siplari: ovqatlaniş ratsioni, rejimi va masalliqni pişiriş usulini belgilaşda individual yondaşiş; kasallikning xarakteri, bemorning axvoli va organizmning öziga xos xususiyatlari, ovqatning miqsor va sifat jihatdan mutanosib bölişi, bemorga kasalligi tufayli biror oziq modda yoki ovqat mahsulotini berib bölmaydigan yoki çeklab qöyiladigan xrllarda ratsionni oqsillar, yoğlar, uglevodlar, mineral moddalar va vitaminlar birmunça muvofiq keladigan qilib belgilaşdan iborat. Şuning uçun P. b-n d. faqat vraç maslahatiga muvofiq hamda uning ku-zatuvi ostida olib boriladi. Kam ovqat yeyiladigan kunlar buyuriş, oson singadigan ovqat hisobiga uning sifatini çeklaş, ovqatlaniş rejimini özgartiriş, masalliqlarga maxsus pazandalik işlovi beriş usullari P.b-n d.da keng qöllanadi. Bunda ovqat ratsioni şifobaxş va töyimli bölişi, şuningdek, organizmning vitaminlar, mikroelementlar va biologik faol moddalarga bölgan ehtiyo-jini töla qondirişi lozim.

Töyimli ovqatlaniş organizmning kasalliklarga qarşi kuraşiş, şikastlangan organ va sistemalar işini yaxşilaş, moddalar almaşinuvini va organizmning umumiy holatini normallaştiriş imkonini beradi. P.b-n d. statsionar, sanatoriykurort va ambulatoriya şaroitida qöllanadi.

Kam ovqat yeyiladigan kunlari biror xil oziq-ovqat mahsuloti, mas, olma, tvorog, sut kun böyi oz-ozdan berib boriladi. Bunday kunlarni vraç buyuradi va uning nazorati ostida davom ettiriladi. Semizlik, ateroskleroz, yurak-tomir kasalliklari, gipertoniya va b.da tuz va suyuklikni kam iste'mol qiliş hisobiga ovqat miqdor jihatidan çeklanadi.

Yeyiladigan ovqat miqdorini keskin kamaytiriş faqat statsionar şaroitida yoki ma'lum davolaş muassalarida mutaxassis vraç nazoratida amalga oşirilişi kerak, çunki davolaşning bu usuli har kimga ham tavsiya etilavermaydi. Öz bilgiça bu usulni qöllaş man etiladi. Ba'zan butkul oç qöyiş salomatlikka jiddiy putur yetkazişi va ayrim organlar (jigar, miya va b.)da tuzatib bölmaydigan özgarişlarni kel-tirib çiqarişi mumkin. Har bir organizm oçlikka har xil çidaydi, bunday jiddiy sinovga har qanday organizm ham bardoş beravermaydi. Ozişni öylab öz bilgiça oç yuriş parhezga kirmaydi, aksinça moddalar almaşinuvini buzib, kasallikka olib keladi.

Ovqat mahsulotlarini sifatiga köra çeklaşda ularning mexanik va kimyoviy xususiyatlari hisobga olinadi. Mexanik çeklaş deganda dağal, bad-hazm ovqat mahsulotlari yoki ularning ayrim qismlarini, mas, dağal kletçatkaga boy bölgan ösimlik mahsulotlari hamda göştning qattiq qismlarini ovqatga işlatmaslik tuşuniladi. Köproq yirik tortilgan undan yopilgan non, turp, şolğom, rediska, karam, bodring, dukkaklilar, tirikroq qilib pişirilgan bötqalar çeklanadi. Mexanik çeklaş pazandalik işlovi beriş usulida ham qöllana-di, ya'ni göşt qiymalanadi (kotletlar, bitoçkilar, frikadelkalar); sabzavotlar ezilgan pyure, zapekanka şaklida beriladi. Yorma (perlovka, suli, guruç va b.)dan tayyorlangan şörvalar eziltirib pişiriladi.

Kimyoviy çeklaşda hazm bezlari sekretsiyasini kuçaytiruvçi va me'daiçakning motor (harakat) funk-siyasini qözğatuvçi taomlar kam bula-di, ovqat ratsionida quyuq bulonlar (göştli, baliqli, sabzavotli), qovurmalar (kotletlar, bifştekslar, qovurilgan kartoşka), usti qizartirib pişirilgan taomlar, quyuq yoğli ötkir sardaklar, ziravorlar, tuzlangan bodring, yangi yopilgan yumşoq non, quymoqlar çiqarib taşlanadi. Suvda va buğda pişirilgan ovqatlarda hazm bezlari sekretsiyasini kimyoviy yöl b-n qözğatuvçi moddalar bir kadar çeklangan böladi. P.b-n d.da bemorning ahvoli, uning harakat qiliş imkoniyati va kasallik xarakteriga köra belgila-nadigan ovqatlaniş rejimiga amal kilişga katta ahamiyat beriladi.

Bemorlar kuniga 4—5 mahal ovqatlanişi, ovqatlaniş orasidagi vaqt 4 soatdan oşmasligi kerak. Ayrim hollarda davolaş maqsadida bölib-bölib ovqatlaniş rejimi tavsiya etiladi, bunda ovqat oz-ozdan tez-tez qabul qilinadi. P.b-n d.da kasallik xarakteriga moye keladigan alohida ovqatlar beriladi. Ösimlik mahsulotlari — yangi sabzavotlardan tayyorlangan salatlar, qovun-tarvuzlar ham parhez taomlar hisoblanadi, çunki ularda vitaminlar, fermentlar, fitonsidlar, mikroelementlar, organik kislotalar, juda foydali, semirtirib yubormaydigan qand moddalari (fruktozalar) köp böladi. P. b-n d.da yangi xom sabzavot va mevalarni köp beriş b-n ularning işqoriy ta'siri ta'minla-nib, aterosklerozga olib keluvçi atsi-dotik (kislotalik) uzgarişlarga bar-ham beriladi. Hatto soğlom kişilar hayajonlanganida, kam harakat qilga-nida va b. noxuş omillar ta'sirida organizmning sabzavot va mevalarga bölgan ehtiyoji ortadi. Şuning uçun sabzavot va mevalar bemor hamda soğlom kişilar hayoti uçun zarur mahsulotlardan hisoblanadi. Kişining tezgina soğayib ketişini ta'minlovçi moddalar köpgina ovqat mahsulotlarida mavjud. Ular, ayniqsa, sut mahsulotlari (kefir, prostokvaşa, smetana, tvorog) da kup böladi. Parhez xusu-siyatiga ega göşt mahsulotlariga: yoğsiz mol göşti, tovuq, quyon göşti va jigar kiradi. Deyarli barça sabzavot va mevalar (turp, şovul, dukkaklilardan taşqari) parhez mahsulotlar hisobla-nadi. Zamonaviy parhez taomlarda odatdagi ovqat mahsulotlaridan keng miq-yosda foydalaniladi, lekin ular yangi va sifatli bölişi kerak.

1999 y.da Özbekiston soğlikni saqlaş vazirligi buyruği b-n 2-Toş-TI içki kasalliklar propedevtikasi qoşida diyetologiya markazi taşkil etilib, unda uzbek milliy taomlarining parhez xususiyatlari urganilmoqda.

Şerzod Zokirxöjayev.