Parkent tumani

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 85–86-b. — ziyouz.com

Parkent tumani - Toşkent viloyatidagi tuman. 1926 y. sent.da taşkil etilgan. Şim., şarq va jan.da Böstonliq, Ohangaron, ğarbdan Yuqori Çirçiq va jan.-ğarbdan Örta Çirçiq tumanlari b-n çegaradoş. Mayd. 1,08 ming km2. Aholisi 115 ming kişi (2003). Tumanda 1 şahar (Parkent), 9 qişloq fuqarolari yiğini (Boşqizilsoy, Böston, Zarkent, Nomdanak, Parkent, Söqoq, Hisarak, Çangi, Koraqalpoq) bor. Tuman markazi — Parkent ş.

Tabiati. P.t. Örta Tyanşanning Çatqol tizmasi ğarbiy etaklarida joylaşgan. Hududi toğlar b-n uralgan. Yer yuzasi ğarbdan şarqqa balandlaşib boradi. Eng baland joyi —3627,8 m (Qizilnura çöqqisi). Relyefi toğ oldi tekisligi, adir va toğlardan iborat. Iqlimi toğ oldi va toğ iqlimiga xos, nisbatan kontinental. Tekisliklarda tipik böz tuproq, adirlarda töq böz tuproq, toğ zonasida esa toğ-örmon tuproqlari tarqalgan.

Toğ yon bağirlarida gorlar mavjud. Soy va buloq köp. Havoning yillik örtaça t-rasi 12°. Yillik yoğin 536 mm. Vegetatsiya davri 180 kun. Çirçiq daryosining çap irmoklari: Parkentsoy, Boşqizilsoy va Oqsoqotasoy P.t.ning asosiy suv manbalari xisoblanadi. Ularning boşlaniş joyida şarşaralar mavjud.

Tuman hududida 70 oilaga mansub 1000 dan ziyod ösimlik turi qayd etilgan. Şundan 200 ga yaqini dorivor ösimliklar. Adirlarda efemer va efemeroidlar hamda köp yillik ösimliklar tarqalgan. Ayniqsa, dukkakdoşlar, labgul-doşlar, murakkabguldoşlar oilasiga mansub ösimlik turi köp. Toğ etaklarini ötloklar, yon bağirlarini arçazorlar qoplagan. Ba'zi joylarda yongokzorlar, tog pistasi, na'matak, olça, olma, zirk, dölana va b. ösimliklar uçraydi. Daryolarning yuqori oqimi vodiylarida terak, tol, kamxastak, jingil, olça kabi daraxtlar usadi. 2400 m balandlikdan yuqorida joylaşgan toğ çölida Özbekistonning «Qizil kitoboiga kiritilgan Grey va Kaufman lolalari, sovunildiz, piskom piyozi uçraydi. Yovvoyi xdyvonlardan 200 turga yaqin quş, 33 tur sut emizuvçi, 11 tur sudra-luvçi, 4 tur baliq yaşaydi. Parrandalardan çumçuqsimonlar va yirtqiç quşlar guruxlari mavjud. Ulardan quzğun, pakana burgut, qora kalxat Özbekiston «Qizil kitob»iga kiritilgan. Sut emi-zuvçilardan börsiq, çöl muşugi, suvsar, oqsiçqon, latça, böri, qobon, al-qor, buğular uçraydi. Kemiruvçilardan jayra, suğur, yumronqoziq, örmon olmaxoni, quyon va b. bor.

P.t. hududida Özbekiston Respublikasi FAga qa-raşli «Quyoş» majmuasi, Materialşunoslik in-ti, Seysmologiya in-tining magnitionosfera rasadxona-si, «Koinot» il-miy i. ç. birlaşma-sining «Neviç» eksperimental ba-zasi, Söqoq gidromeliorativ styasi, toğ-örmon xö-jaligi, Çatqol biosfera qörikxonasi joylaşgan. P.t. özining dam oliş maskanlari b-n maşhur. Bu yerda «Söqoq», «Kumuşkon», «Sumça», «Qi-zilsoy» kabi mavsumiy va doimiy dam oliş uylari, 10 dan ziyod bolalar yozgi oromgoxlari va bir qança korxonalar çorboğlari mavjud. Dam oliş uylari yil davomida viloyatlar va xorijdan kelgan 10 mingdan ortiq kişiga xizmat körsatadi.

Aholisi, asosan, özbeklar (79,3%), şuningdek, tojik (13,8%), qozoq (4,5%), qirğiz (2%) va b. millat vakillari (0,4%) ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2ga 106 kişi. Şaharliklar 45,5 ming kişi, qişloq aholisi 69,5 ming kişi (2003).

Xöjaligi. Q.x. tuman i. ç.ning yetakçi sohasi hisoblanadi; asosan, uzumçilikka ixtisoslaşgan. P. t.da 11 şirkat xöjaligi, 530 dan ziyod dehqon-fermer xöjaliklari, qariyb 5600 yakka xöjalik bor. Tumandagi foydalaniladigan 61640 ga yerdan 15,4 ming ga yer haydaladi, 14,7 ming ga yer suğoriladi. 46972 ga lalmikor yer mavjud. 8934 ga yerga don, 1162 ga yerga sabzavot va poliz, 266 ga yerga kartoşka, 3026 ga yerga yem-xaşak ekinlari ekiladi. Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 30610 qoramol, 67882 qöy va eçki, 2376 ot, parranda boqiladi (2003).

Tumanda Toşkent töqimaçilik k-tining Parkent şö'ba korxonasi, ğişt z-di, tikuvçilik f-kasi, Parkent va Şampan vino z-dlari, «Bonu-Golding» agrofirmasi, «Zarkent» qöşma korxonasi, limonad sexi, meva konservalaş «BER-ARD» xususiy korxonasi faoliyat körsatadi. Beşta korxonada eksport uçun mahsulot çiqariladi. Xöjaliklar tarkibida sutni qay-ta işlaş z-di, 4 vino punkti, 4 kon-serva sexi işlab turibdi.

Tumanda transport qatnovi yaxşi yölga qöyilgan. Avtobus-taksimotor saroyi, 2 avtokorxona, MTP, yöl quriliş va suv xöjaligi boşqarmasi va b. taşkilot va korxonalar bor. Şuningdek, 4 savdo va tayyorlov korxonalari, non z-di, supermarket, önlab xususiy savdo firmalari, 172 savdo dökoni, 50 dan ziyod xususiy novvoyxona, 392 maişiy xizmat qörsatiş şoxobçalari mavjud. P. t.da xalq hunarmandçiligi ham rivojlanmoqda.

Tumanda 44 maktab, litsey, kasb-hunar, musiqa, sport maktablari işlab turibdi. Ularda 1880 dan ziyod pedagog va tarbiyaçi 29,7 mingga yaqin öquvçi va tarbiyalanuvçilarga ta'lim-tarbiya beradi. P. t.da madaniyat uyi, 25 klub, 34 kutubxona faoliyat körsatadi. 4 kasalxona (345 örin), 2 poliklinika (985 örin), tibbiy punktlar, stadion, 56 sport maydonçasi va sport zallari mavjud.

1982 y.dan «Parkent tongi» tuman gaz. çiqadi (adadi 3000 dan ziyod).

Mahmud Toirov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПАРКЕНТ ТУМАНИ - Тошкент вилоятидаги туман. 1926 й. сент.да ташкил этилган. Шим., шарқ ва жан.да Бўстонлиқ, Оҳангарон, ғарбдан Юқори Чирчиқ ва жан.-ғарбдан Ўрта Чирчиқ туманлари б-н чегарадош. Майд. 1,08 минг км2. Аҳолиси 115 минг киши (2003). Туманда 1 шаҳар (Паркент), 9 қишлоқ фуқаролари йиғини (Бошқизилсой, Бўстон, Заркент, Номданак, Паркент, Сўқоқ, Ҳисарак, Чанги, Корақалпоқ) бор. Туман маркази — Паркент ш.

Табиати. П.т. Ўрта Тяньшаннинг Чатқол тизмаси ғарбий этакларида жойлашган. Ҳудуди тоғлар б-н уралган. Ер юзаси ғарбдан шарққа баландлашиб боради. Энг баланд жойи —3627,8 м (Қизилнура чўққиси). Рельефи тоғ олди текислиги, адир ва тоғлардан иборат. Иқлими тоғ олди ва тоғ иқлимига хос, нисбатан континентал. Текисликларда типик бўз тупроқ, адирларда тўқ бўз тупроқ, тоғ зонасида эса тоғ-ўрмон тупроқлари тарқалган.

Тоғ ён бағирларида горлар мавжуд. Сой ва булоқ кўп. Ҳавонинг йиллик ўртача т-раси 12°. Йиллик ёғин 536 мм. Вегетация даври 180 кун. Чирчиқ дарёсининг чап ирмоклари: Паркентсой, Бошқизилсой ва Оқсоқотасой П.т.нинг асосий сув манбалари хисобланади. Уларнинг бошланиш жойида шаршаралар мавжуд.

Туман ҳудудида 70 оилага мансуб 1000 дан зиёд ўсимлик тури қайд этилган. Шундан 200 га яқини доривор ўсимликлар. Адирларда эфемер ва эфемероидлар ҳамда кўп йиллик ўсимликлар тарқалган. Айниқса, дуккакдошлар, лабгул-дошлар, мураккабгулдошлар оиласига мансуб ўсимлик тури кўп. Тоғ этакларини ўтлоклар, ён бағирларини арчазорлар қоплаган. Баъзи жойларда ёнгокзорлар, тог пистаси, наъматак, олча, олма, зирк, дўлана ва б. ўсимликлар учрайди. Дарёларнинг юқори оқими водийларида терак, тол, камхастак, жингил, олча каби дарахтлар усади. 2400 м баландликдан юқорида жойлашган тоғ чўлида Ўзбекистоннинг «Қизил китобоига киритилган Грей ва Кауфман лолалари, совунилдиз, писком пиёзи учрайди. Ёввойи хдйвонлардан 200 турга яқин қуш, 33 тур сут эмизувчи, 11 тур судра-лувчи, 4 тур балиқ яшайди. Паррандалардан чумчуқсимонлар ва йиртқич қушлар гурухлари мавжуд. Улардан қузғун, пакана бургут, қора калхат Ўзбекистон «Қизил китоб»ига киритилган. Сут эми-зувчилардан бўрсиқ, чўл мушуги, сувсар, оқсичқон, латча, бўри, қобон, ал-қор, буғулар учрайди. Кемирувчилардан жайра, суғур, юмронқозиқ, ўрмон олмахони, қуён ва б. бор.

П.т. ҳудудида Ўзбекистон Республикаси ФАга қа-рашли «Қуёш» мажмуаси, Материалшунослик ин-ти, Сейсмология ин-тининг магнитионосфера расадхона-си, «Коинот» ил-мий и. ч. бирлашма-сининг «Невич» экспериментал ба-заси, Сўқоқ гидромелиоратив стяси, тоғ-ўрмон хў-жалиги, Чатқол биосфера қўрикхонаси жойлашган. П.т. ўзининг дам олиш масканлари б-н машҳур. Бу ерда «Сўқоқ», «Кумушкон», «Сумча», «Қи-зилсой» каби мавсумий ва доимий дам олиш уйлари, 10 дан зиёд болалар ёзги оромгохлари ва бир қанча корхоналар чорбоғлари мавжуд. Дам олиш уйлари йил давомида вилоятлар ва хориждан келган 10 мингдан ортиқ кишига хизмат кўрсатади.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар (79,3%), шунингдек, тожик (13,8%), қозоқ (4,5%), қирғиз (2%) ва б. миллат вакиллари (0,4%) ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2га 106 киши. Шаҳарликлар 45,5 минг киши, қишлоқ аҳолиси 69,5 минг киши (2003).

Хўжалиги. Қ.х. туман и. ч.нинг етакчи соҳаси ҳисобланади; асосан, узумчиликка ихтисослашган. П. т.да 11 ширкат хўжалиги, 530 дан зиёд деҳқон-фермер хўжаликлари, қарийб 5600 якка хўжалик бор. Тумандаги фойдаланиладиган 61640 га ердан 15,4 минг га ер ҳайдалади, 14,7 минг га ер суғорилади. 46972 га лалмикор ер мавжуд. 8934 га ерга дон, 1162 га ерга сабзавот ва полиз, 266 га ерга картошка, 3026 га ерга ем-хашак экинлари экилади. Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида 30610 қорамол, 67882 қўй ва эчки, 2376 от, парранда боқилади (2003).

Туманда Тошкент тўқимачилик к-тининг Паркент шўъба корхонаси, ғишт з-ди, тикувчилик ф-каси, Паркент ва Шампан вино з-длари, «Бону-Голдинг» агрофирмаси, «Заркент» қўшма корхонаси, лимонад цехи, мева консервалаш «БЕР-АРД» хусусий корхонаси фаолият кўрсатади. Бешта корхонада экспорт учун маҳсулот чиқарилади. Хўжаликлар таркибида сутни қай-та ишлаш з-ди, 4 вино пункти, 4 кон-серва цехи ишлаб турибди.

Туманда транспорт қатнови яхши йўлга қўйилган. Автобус-таксимотор саройи, 2 автокорхона, МТП, йўл қурилиш ва сув хўжалиги бошқармаси ва б. ташкилот ва корхоналар бор. Шунингдек, 4 савдо ва тайёрлов корхоналари, нон з-ди, супермаркет, ўнлаб хусусий савдо фирмалари, 172 савдо дўкони, 50 дан зиёд хусусий новвойхона, 392 маиший хизмат қўрсатиш шохобчалари мавжуд. П. т.да халқ ҳунармандчилиги ҳам ривожланмоқда.

Туманда 44 мактаб, лицей, касб-ҳунар, мусиқа, спорт мактаблари ишлаб турибди. Уларда 1880 дан зиёд педагог ва тарбиячи 29,7 мингга яқин ўқувчи ва тарбияланувчиларга таълим-тарбия беради. П. т.да маданият уйи, 25 клуб, 34 кутубхона фаолият кўрсатади. 4 касалхона (345 ўрин), 2 поликлиника (985 ўрин), тиббий пунктлар, стадион, 56 спорт майдончаси ва спорт заллари мавжуд.

1982 й.дан «Паркент тонги» туман газ. чиқади (адади 3000 дан зиёд).

Маҳмуд Тоиров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.