Parodiya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 90-b. — ziyouz.com
Parodiya (yun. parodia — zid qöşiq) — adabiyot, teatr, musiqa va estrada janri, kulgi san'ati, hajv va hazil turlaridan biri. Öziga xos harakat tar-zi, şuningdek, biror uslub, yönaliş, janr yoki muayyan qolipdagi nutq va b.ga hajviy, kinoyaviy va yumor b-n yondaşiş maqsadini közlab qilingan ongli takdid. Biror san'atkor ijodi yoki ayrim asarning uslubiga taklid qiliş yöli b-n yaratilgan kulgili asar. Ijtimoiy-siyosiy, maişiy hayotdagi ayrim voqealar ham P.ga mavzu bölişi mumkin. P. komediya san'atining, satiraning öziga xos yönalişi hamdir. P. köpinça börttirilgan böla-di, unda aks ettirilayotgan voqeaning şakli b-n mazmuni bir-biriga zid qilib körsatiladi. P. Yunoniston dramaturgiyasi va teatrida paydo bölgan. Aristofan «Bulutlar» komediyasida Sokrat ustidan kulgan bölsa, «Qurbaqalar»da Yevripid tragediyalarini P. qilgan. Angliyada 17—18-a.larda P. şaklidagi bir qator sahna asarlari yaratilgan. Fransiyada «Komedi Italyenn» va yarmarka teatrlarida köplab P. tomoşalari yuzagakelgan. 19-a.ningörtalarida F. Erve b-n J. Offenbaxning P.li operettalari şuxrat qozongan. 20-a.da P. janri «qiyşiq oyna», «körşa-palak» nomli maxsus teatrlar tomo-nidan rivojlantirilgan. P. sirkda, qöğirçoq teatrida va estradada keng örin egallab keladi.
Özbek an'anaviy teatrining repertuarida muqallid deb ataluvçi P.lar katta örin egallab kelgan. Bunda masxaraboz va qiziqçilarning aksariyati mahorat körsatgan. 20-a.ning birinçi yarmida Yusufjon qiziq, Oxunjon qiziq, Aka Buxor, Berdiyor masxara, Safar masxara va b.ning P.lari maşhur bölgan. Hoji tam-tam (Hojiqur-bon Hamidov) sozanda va xonandalarni P. qilişda mahorat körsatgan. Ke-yingi yillar A. Bakirov, N. Rahimov, H. Umarov, T. Azizov va b.ni P. qiliş kuçaydi. Ba'zan spektakl va kino-filmdan butun-butun sahnalar P. qilinadi. P. «Tabassum» radiojurnalida, televideniyening kulgi dasturlari, jumladan, televizion miniatyu-ralar teatrida keng qöllanib keladi. Özbek sirki va dorbozlik san'atida Karim Zarifov, Niyoz Nurmatov, Akrom Yusupov, Muhammad çaqqon kabi önlab qiziqçi va masxarabozlar öz tomoşalarida P.ga katta örin ajratib kelişgan.
Ad.: Qodirov M., Masxaroboz va qiziqçilar san'ati, T., 1971; Uzbek teatri an'a-nalari, T., 1976.
Muhsin Qodirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАРОДИЯ (юн. parodia — зид қўшиқ) — адабиёт, театр, мусиқа ва эстрада жанри, кулги санъати, ҳажв ва ҳазил турларидан бири. Ўзига хос ҳаракат тар-зи, шунингдек, бирор услуб, йўналиш, жанр ёки муайян қолипдаги нутқ ва б.га ҳажвий, киноявий ва юмор б-н ёндашиш мақсадини кўзлаб қилинган онгли такдид. Бирор санъаткор ижоди ёки айрим асарнинг услубига таклид қилиш йўли б-н яратилган кулгили асар. Ижтимоий-сиёсий, маиший ҳаётдаги айрим воқеалар ҳам П.га мавзу бўлиши мумкин. П. комедия санъатининг, сатиранинг ўзига хос йўналиши ҳамдир. П. кўпинча бўрттирилган бўла-ди, унда акс эттирилаётган воқеанинг шакли б-н мазмуни бир-бирига зид қилиб кўрсатилади. П. Юнонистон драматургияси ва театрида пайдо бўлган. Аристофан «Булутлар» комедиясида Сократ устидан кулган бўлса, «Қурбақалар»да Еврипид трагедияларини П. қилган. Англияда 17—18-а.ларда П. шаклидаги бир қатор саҳна асарлари яратилган. Францияда «Комеди Итальенн» ва ярмарка театрларида кўплаб П. томошалари юзагакелган. 19-а.нингўрталарида Ф. Эрве б-н Ж. Оффенбахнинг П.ли оперетталари шухрат қозонган. 20-а.да П. жанри «қийшиқ ойна», «кўрша-палак» номли махсус театрлар томо-нидан ривожлантирилган. П. циркда, қўғирчоқ театрида ва эстрадада кенг ўрин эгаллаб келади.
Ўзбек анъанавий театрининг репертуарида муқаллид деб аталувчи П.лар катта ўрин эгаллаб келган. Бунда масхарабоз ва қизиқчиларнинг аксарияти маҳорат кўрсатган. 20-а.нинг биринчи ярмида Юсуфжон қизиқ, Охунжон қизиқ, Ака Бухор, Бердиёр масхара, Сафар масхара ва б.нинг П.лари машҳур бўлган. Ҳожи там-там (Ҳожиқур-бон Ҳамидов) созанда ва хонандаларни П. қилишда маҳорат кўрсатган. Ке-йинги йиллар А. Бакиров, Н. Раҳимов, Ҳ. Умаров, Т. Азизов ва б.ни П. қилиш кучайди. Баъзан спектакль ва кино-фильмдан бутун-бутун саҳналар П. қилинади. П. «Табассум» радиожурналида, телевидениенинг кулги дастурлари, жумладан, телевизион миниатю-ралар театрида кенг қўлланиб келади. Ўзбек цирки ва дорбозлик санъатида Карим Зарифов, Ниёз Нурматов, Акром Юсупов, Муҳаммад чаққон каби ўнлаб қизиқчи ва масхарабозлар ўз томошаларида П.га катта ўрин ажратиб келишган.
Ад.: Қодиров М., Масхаробоз ва қизиқчилар санъати, Т., 1971; Узбек театри анъа-налари, Т., 1976.
Муҳсин Қодиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.