Paronimlar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 91–92-b. — ziyouz.com
Paronimlar (para... va yun. Onyma — nom, ism) — talaffuzi, eşitilişi va morfem tarkibi öxşaş, leksik ma'nolari boşqa-boşqa yoki qisman yaqin bölgan sözlar. Tilda ana şunday sözlarning mavjud böliş hodisasi paronim i ya deyiladi. Paronimiya muammosi nutkda P.ni ataylab yaqinlaştiriş yoki ularning ma'nosini bilmay, farqlamay adaştirib qöllaş (nutqiy xato) natijasida kelib çiqadi. P.ning qöllanişi b-n borlik, bunday masalalar tegişli ravişda nutq madaniyati va uslubşunoslik tomonidan örganiladi. «P.» terminini dastlab Aristotel yasama söz ma'nosida taklif etgan.
Rus tilşunosligida köpinça P. deganda bir söz turkumiga mansub, bir xil özakli sözlar tuşuniladi [mas, adresat — adresant (oluvçi — yuboruvçi), predstavitsya — prestavitsya (özini tanitmoq — ölmoq)]. Uzbek tilşunosligida esa nafaqat bir xil özakli sözlar, balki eşitilişi bir-biriga öxşaş har xil özakli sözlar ham P. deb tuşuniladi (mas, şaraf — şarob, afzal — abzal, tarif— ta'rif, enlik — ellik, soğliq — sovliq).
P.ni qöllaşda farklamaslik, ularni adaştiriş til hodisasi emas, balki muayyan til vakillarining şu til luğaviy meyorlarini yetarli darajada egallamaganligining natijasidir. P.ni xato qöllaş, odatda, kam taniş bölgan sözlarda uçraydi. Notaniş sözlarning katta qismini terminlar taşkil etadi. Zero, fan va texnikaning tez sur'atlar b-n ösişi natijasida muayyan tilga (mas, uzbek tiliga) kirgan yangi sözlar şu tilda mavjud bölgan sözlar b-n talaffuz jihatdan yaqin kelib qoladi, oqibatda yangiyangi paro-nimik qatorlar paydo böladi. Mas, tanbur — tambur, şitob — ştab, ta'rif — tarif, teri — tire va b. Nutkda noaniklikka yöl qöymaslik uçun tildagi P.ni farklay biliş, ma'nolarini töğri anglay oliş zarur. Şunda «şaraf» örniga «şarob», «kompaniya» örniga «kampaniya», «tovlanmoq» örniga «toblanmoq», «enlik» örniga «ellik» tarzida qöllaşlarga örin qolmaydi.
Badiiy adabiyotda, publitsistikada, ommaviy sözlaşuvda matnning, nutqning ifodaviyligi va ta'sirçanligini oşiriş maqsadida P.dan keng foydalaniladi. P.ni ataylab adaştirib qöllaş kulgili holatni keltirib çiqaradi; bunday qöllanişlar söz öyi-nida, askiyada, şuningdek, personajlarning nutqiy xususiyatlarini oçib berişda zarur böladi.
Abduvahob Madvaliyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАРОНИМЛАР (пара... ва юн. Onyma — ном, исм) — талаффузи, эшитилиши ва морфем таркиби ўхшаш, лексик маънолари бошқа-бошқа ёки қисман яқин бўлган сўзлар. Тилда ана шундай сўзларнинг мавжуд бўлиш ҳодисаси пароним и я дейилади. Паронимия муаммоси нуткда П.ни атайлаб яқинлаштириш ёки уларнинг маъносини билмай, фарқламай адаштириб қўллаш (нутқий хато) натижасида келиб чиқади. П.нинг қўлланиши б-н борлик, бундай масалалар тегишли равишда нутқ маданияти ва услубшунослик томонидан ўрганилади. «П.» терминини дастлаб Аристотель ясама сўз маъносида таклиф этган.
Рус тилшунослигида кўпинча П. деганда бир сўз туркумига мансуб, бир хил ўзакли сўзлар тушунилади [мас, адресат — адресант (олувчи — юборувчи), представиться — преставиться (ўзини танитмоқ — ўлмоқ)]. Узбек тилшунослигида эса нафақат бир хил ўзакли сўзлар, балки эшитилиши бир-бирига ўхшаш ҳар хил ўзакли сўзлар ҳам П. деб тушунилади (мас, шараф — шароб, афзал — абзал, тариф— таъриф, энлик — эллик, соғлиқ — совлиқ).
П.ни қўллашда фаркламаслик, уларни адаштириш тил ҳодисаси эмас, балки муайян тил вакилларининг шу тил луғавий меъёрларини етарли даражада эгалламаганлигининг натижасидир. П.ни хато қўллаш, одатда, кам таниш бўлган сўзларда учрайди. Нотаниш сўзларнинг катта қисмини терминлар ташкил этади. Зеро, фан ва техниканинг тез суръатлар б-н ўсиши натижасида муайян тилга (мас, узбек тилига) кирган янги сўзлар шу тилда мавжуд бўлган сўзлар б-н талаффуз жиҳатдан яқин келиб қолади, оқибатда янгиянги паро-нимик қаторлар пайдо бўлади. Мас, танбур — тамбур, шитоб — штаб, таъриф — тариф, тери — тире ва б. Нуткда ноаникликка йўл қўймаслик учун тилдаги П.ни фарклай билиш, маъноларини тўғри англай олиш зарур. Шунда «шараф» ўрнига «шароб», «компания» ўрнига «кампания», «товланмоқ» ўрнига «тобланмоқ», «энлик» ўрнига «эллик» тарзида қўллашларга ўрин қолмайди.
Бадиий адабиётда, публицистикада, оммавий сўзлашувда матннинг, нутқнинг ифодавийлиги ва таъсирчанлигини ошириш мақсадида П.дан кенг фойдаланилади. П.ни атайлаб адаштириб қўллаш кулгили ҳолатни келтириб чиқаради; бундай қўлланишлар сўз ўйи-нида, аскияда, шунингдек, персонажларнинг нутқий хусусиятларини очиб беришда зарур бўлади.
Абдуваҳоб Мадвалиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.