Parvon jangi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 76-b. — ziyouz.com
Parvon jangi (1221) - Jaloliddin Manguberdining möğul bosqinçilariga qarşi olib borgan janglaridan biri. Jaloliddin özining turli qabilalardan taşkil topgan qöşini (60—70 ming kişi) b-n möğullarga qarşi çiqib, Parvon yaqinida jang maydonini egallagan. U bu yerda turib dastavval Toxaristondagi Valiyon (yoki Valişton) qal'asini qamal qilayotgan möğul qöşinini tormor etgan. Çingizxon Jaloliddinga qarşi Şiki-Xutuxu nöyon boşçiligida qöşin (30 ming, boşqa manbaga köra, 45 ming kişi) jönatgan.
Parvondan bir farsax (6—7 km) masofadagi yerda bölgan jangda musulmonlarning öng qanotiga Jaloliddinning qaynotasi, qanğlilar qöşini sardori Amin al-mulk, söl qanotiga Say-fuddin Ağroq turkman xalajlardan taşkil topgan qöşinga boşçilik qilgan. Jang ikki kun davom etgan, Juvayniyning hikoya qilişiça, Şiki-Xutuxu nöyon ikkinçi kunga ötar keçasi duşman möğullarga madad kuçlari yetib kelibdi deb öylaşi uçun öz qöşiniga kigiz va çoponlar orasiga poxol solib va boş kiyim kiygizib qöriqçi yasaşni, ularni qöşimça otlar ustiga ötqazib, tuyalar karvoni va aravalar orasiga saflaşni amr qilgan. Dastlabiga bu ayyorlik iş bergan, ammo, Jaloliddin qöşiniga dalda be-rib ularni olğa boşlagan. Möğullar qattiq jangdan holdan toyganlarida Jaloliddin karnay çaldirib qöşi-niga otlarga minişga farmon bergan va umumiy hujumga ötgan, şu b-n jang taqdiri hal bölgan. Şiki-Xutuxu faqat ozgina jangçilari b-n Çingizxon huzuriga qaytib kelgan.
P.j. möğullarning bu uruşdagi eng katta mağlubiyati bölgan. Möğullar bosib olgan köpgina şaharlarda xalq qözğolon kötarib möğul noiblarini öldirganlar. Ammo, P.j.dagi ğalaba Jaloliddin uçun halokatli oqibatlarga olib kelgan. Jangdan söng Jaloliddinning laşkarboşilari ölja (ajoyib arab oti) ustida janjallaşib qolganlar. Jaloliddin ularni tinçita olmagan. Sayfuddin Ağroq, A'zam malik va Muzaffar malik uni tark etganlar. Jaloliddinning yonida faqat Amin almulkgina öz qanğlilari b-n qolgan, xolos.
Manba: Şixab ad-din Muxammad an-Nasavi, Jizneopisaniye sultana Djalal ad-dina Mankburni, Baku 1973.
Ad.: Buniyodov Ziyo, Anuştagin Xorazmşohlar davlati (1097—1231), T., 1998.
Faxriddin Hasanov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАРВОН ЖАНГИ (1221) - Жалолиддин Мангубердининг мўғул босқинчиларига қарши олиб борган жангларидан бири. Жалолиддин ўзининг турли қабилалардан ташкил топган қўшини (60—70 минг киши) б-н мўғулларга қарши чиқиб, Парвон яқинида жанг майдонини эгаллаган. У бу ерда туриб даставвал Тохаристондаги Валиён (ёки Валиштон) қалъасини қамал қилаётган мўғул қўшинини тормор этган. Чингизхон Жалолиддинга қарши Шики-Хутуху нўён бошчилигида қўшин (30 минг, бошқа манбага кўра, 45 минг киши) жўнатган.
Парвондан бир фарсах (6—7 км) масофадаги ерда бўлган жангда мусулмонларнинг ўнг қанотига Жалолиддиннинг қайнотаси, қанғлилар қўшини сардори Амин ал-мулк, сўл қанотига Сай-фуддин Ағроқ туркман халажлардан ташкил топган қўшинга бошчилик қилган. Жанг икки кун давом этган, Жувайнийнинг ҳикоя қилишича, Шики-Хутуху нўён иккинчи кунга ўтар кечаси душман мўғулларга мадад кучлари етиб келибди деб ўйлаши учун ўз қўшинига кигиз ва чопонлар орасига похол солиб ва бош кийим кийгизиб қўриқчи ясашни, уларни қўшимча отлар устига ўтқазиб, туялар карвони ва аравалар орасига сафлашни амр қилган. Дастлабига бу айёрлик иш берган, аммо, Жалолиддин қўшинига далда бе-риб уларни олға бошлаган. Мўғуллар қаттиқ жангдан ҳолдан тойганларида Жалолиддин карнай чалдириб қўши-нига отларга минишга фармон берган ва умумий ҳужумга ўтган, шу б-н жанг тақдири ҳал бўлган. Шики-Хутуху фақат озгина жангчилари б-н Чингизхон ҳузурига қайтиб келган.
П.ж. мўғулларнинг бу урушдаги энг катта мағлубияти бўлган. Мўғуллар босиб олган кўпгина шаҳарларда халқ қўзғолон кўтариб мўғул ноибларини ўлдирганлар. Аммо, П.ж.даги ғалаба Жалолиддин учун ҳалокатли оқибатларга олиб келган. Жангдан сўнг Жалолиддиннинг лашкарбошилари ўлжа (ажойиб араб оти) устида жанжаллашиб қолганлар. Жалолиддин уларни тинчита олмаган. Сайфуддин Ағроқ, Аъзам малик ва Музаффар малик уни тарк этганлар. Жалолиддиннинг ёнида фақат Амин алмулкгина ўз қанғлилари б-н қолган, холос.
Манба: Шихаб ад-дин Мухаммад ан-Насави, Жизнеописание султана Джалал ад-дина Манкбурны, Баку 1973.
Ад.: Буниёдов Зиё, Ануштагин Хоразмшоҳлар давлати (1097—1231), Т., 1998.
Фахриддин Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.