Passatlar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 106–107-b. — ziyouz.com
Passatlar (gollandça passaat) — tropik kengliklarda okeanlar ustida yil böyi barqaror esib turadigan havo oqimlari. P. tezligi Yer yuzasida 5—6 m/s ni taşkil qiladi. Vertikal kalinligi 2—4 km bölib, ekvator tomon oşib boradi. P.ga meridian böylab ekvator tomon yönalgan oqimlar qöşiladi, natijada Şim. yarim şarda P. köproq şim.-şarqiy şamollar, Jan. yarim şarda esa jan.-şar-qiy şamollar bölib esadi. P. subtro-pikdagi antitsiklonlar b-n çambarças boglangan (ular bu antitsiklonlarning ekvator tomondagi çekkalariga karab esadi). Şamol maromi tez-tez özgarib turadigan tropik ölkalarda P. ança sust, ba'zi joylarda P. örnini mussonlar egallaydi. Ekvator yaqinida bu-tun troposfera va quyi stratosfera qatlamida şarqiy şamollar ustunlik qiladi. Troposferaning yuqori qatlamlarigaça kötarila olmagan P. ustida şamollar ğarbiy yönalişga ega böladi. P. ustidagi bu oqimlar antipassatlar deb ataladi. P. va antipassatlar ekvator b-n subtropiklar örtasida sirkulyatsiya sistemasini hosil qiladi.
P.ning okeanlar yuzasida quyi kengliklarga qarab oqadigan havosi suvdan sovuqroq böladi. Şuning uçun bu havo tagidan iliydi va töp-töp bulutli konveksiya vujudga keladi. Lekin bu bulutlardan yoğin yoğmaydi va P. hukmron ölkalarning havosi quruq böladi. Materiklarda P. esadigan joylarda tropik çöllar hosil bölgan. Lekin Şim. va Jan. yarim şarlardagi P. oraliğidagi zonada konveksiya kuçi va balandligi keskin ortadi; katta balandliklargaça keng bulutlar tödasi yuzaga keladi, ulardan jala yomğirlari yoğadi. Quruklikda bu zona nam subekvatorial va ekvatorial örmonlar zonasiga töğri keladi.
Tohir Muxtorov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАССАТЛАР (голландча passaat) — тропик кенгликларда океанлар устида йил бўйи барқарор эсиб турадиган ҳаво оқимлари. П. тезлиги Ер юзасида 5—6 м/с ни ташкил қилади. Вертикал калинлиги 2—4 км бўлиб, экватор томон ошиб боради. П.га меридиан бўйлаб экватор томон йўналган оқимлар қўшилади, натижада Шим. ярим шарда П. кўпроқ шим.-шарқий шамоллар, Жан. ярим шарда эса жан.-шар-қий шамоллар бўлиб эсади. П. субтро-пикдаги антициклонлар б-н чамбарчас богланган (улар бу антициклонларнинг экватор томондаги чеккаларига караб эсади). Шамол мароми тез-тез ўзгариб турадиган тропик ўлкаларда П. анча суст, баъзи жойларда П. ўрнини муссонлар эгаллайди. Экватор яқинида бу-тун тропосфера ва қуйи стратосфера қатламида шарқий шамоллар устунлик қилади. Тропосферанинг юқори қатламларигача кўтарила олмаган П. устида шамоллар ғарбий йўналишга эга бўлади. П. устидаги бу оқимлар антипассатлар деб аталади. П. ва антипассатлар экватор б-н субтропиклар ўртасида циркуляция системасини ҳосил қилади.
П.нинг океанлар юзасида қуйи кенгликларга қараб оқадиган ҳавоси сувдан совуқроқ бўлади. Шунинг учун бу ҳаво тагидан илийди ва тўп-тўп булутли конвекция вужудга келади. Лекин бу булутлардан ёғин ёғмайди ва П. ҳукмрон ўлкаларнинг ҳавоси қуруқ бўлади. Материкларда П. эсадиган жойларда тропик чўллар ҳосил бўлган. Лекин Шим. ва Жан. ярим шарлардаги П. оралиғидаги зонада конвекция кучи ва баландлиги кескин ортади; катта баландликларгача кенг булутлар тўдаси юзага келади, улардан жала ёмғирлари ёғади. Қурукликда бу зона нам субэкваториал ва экваториал ўрмонлар зонасига тўғри келади.
Тоҳир Мухторов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.