Past temperaturalar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 107–108-b. — ziyouz.com
Past temperaturalar - kriogen temperaturalar — suyuq havoning qay-naş t-rasi (80K) dan past t-ralar; Xalqaro sovuqlik in-tining 1971 y.dagi 13 kongress ida qabul qilingan tavsiyaga binoan, 120 K dan past t-ralar. Mutlaq nol t-ra (—273° yoki OK.) dan hisoblanib, kelvinda ifodalanadi. P.t.ni hosil qiliş va saklab turişda, odatda, suyultirilgan gazlardan foydalaniladi. Buning uçun maxsus qurilma — suyultirgiçlar işlatiladi. Atmosfera bosimida buğlanib tu-ruvçi suyuq gazlar Dyuar idişlari (suyuq gazning normal qaynaş t-ralari Tl yaxşi saqlanadigan idişlar) da saqlanadi va ularning qaynaş t-rasi TN vaqt ötişi b-n özgarmasdan qoladi. Amalda quyidagi suyultirilgan gazlardan foydalaniladi: (Tl,=90,2K), havo (Tw=80K), azot (T„=77,4K), vodorod (T„=20,4K) va geliy (T„=4,2K). Maxsus qurilmalar yordamida idişdagi buğlanayotgan suyuq gazni sörib olib, suyuqlik ustidagi bosimni kamaytiriş va şu b-n uning kaynaş t-rasini pasaytiriş mumkin. Şunday qilib, qaynayotgan suyuklik ustidagi bosimni özgartirib, uning t-rasini pasaytiriş va şu yöl b-n yanada past t-ralar oliş mumkin. 1932 y. da 0,73K t-ra olingan. 0,ZK dan past t-ralar sohasi öta P.t. deb qabul qilingan. Öta P. t.ni olişda paramagnit tuzlarni adiaba-tik magnitsizlantiriş usuli keng qöllaniladi. Bu usulni 1926 y.da P. Debay va V.Jiok kaşf etgan. 630,74° dan 13,81 K gaça bölgan t-ralar, xususan, platinadan yasalgan qarşilik termometrlari yordamida 0,001 K gaça aniklik b-n ölçanadi. Bu termometrlar platina elektr karşiligining t-raga boğliklik qonuniyatiga asoslangan. 100K dan past t-ralarni ölçaşda toza germaniydan yasalgan karşilik termometrlari qöllaniladi. 0,3—5,2 K soha uçun geliy töyingan buğ bosimining t-raga boğliqlik qonuniyatidan foydalaniş mumkin. 1K dan past t-rani kvant statistikasi, ya'ni energetik sathlarning elektronlar b-n tölganlik darajasini aniklaş usullari orqali ölçanadi.
P.t.dan gazlarni ajratib oliş (mas, havoni suyultirib kislorod va azot oliş)da, katta hajmdagi yuqori vakuum hosil qilişda foydalaniladi. Elektrotexnika va radiotexnika qurilmalaridagi şovqinlarni yöqotişda keng qöllaniladi. P.t.dan öta ötkazuvçan ötkazgiçlar tayyorlaşda va şu orqali zaryadlangan zarralarning tezlatkiç uçun muhim bölgan kuçli magnit maydonini hosil qilişda va b. maqsadlarda foydalaniladi.
Abror Nö'monxöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАСТ ТЕМПЕРАТУРАЛАР - криоген температуралар — суюқ ҳавонинг қай-наш т-раси (80К) дан паст т-ралар; Халқаро совуқлик ин-тининг 1971 й.даги 13 конгресс ида қабул қилинган тавсияга биноан, 120 К дан паст т-ралар. Мутлақ ноль т-ра (—273° ёки ОК.) дан ҳисобланиб, кельвинда ифодаланади. П.т.ни ҳосил қилиш ва саклаб туришда, одатда, суюлтирилган газлардан фойдаланилади. Бунинг учун махсус қурилма — суюлтиргичлар ишлатилади. Атмосфера босимида буғланиб ту-рувчи суюқ газлар Дьюар идишлари (суюқ газнинг нормал қайнаш т-ралари Тл яхши сақланадиган идишлар) да сақланади ва уларнинг қайнаш т-раси TN вақт ўтиши б-н ўзгармасдан қолади. Амалда қуйидаги суюлтирилган газлардан фойдаланилади: (Тл,=90,2К), ҳаво (Tw=80K), азот (Т„=77,4К), водород (Т„=20,4К) ва гелий (Т„=4,2К). Махсус қурилмалар ёрдамида идишдаги буғланаётган суюқ газни сўриб олиб, суюқлик устидаги босимни камайтириш ва шу б-н унинг кайнаш т-расини пасайтириш мумкин. Шундай қилиб, қайнаётган суюклик устидаги босимни ўзгартириб, унинг т-расини пасайтириш ва шу йўл б-н янада паст т-ралар олиш мумкин. 1932 й. да 0,73К т-ра олинган. 0,ЗК дан паст т-ралар соҳаси ўта П.т. деб қабул қилинган. Ўта П. т.ни олишда парамагнит тузларни адиаба-тик магнитсизлантириш усули кенг қўлланилади. Бу усулни 1926 й.да П. Дебай ва В.Жиок кашф этган. 630,74° дан 13,81 К гача бўлган т-ралар, хусусан, платинадан ясалган қаршилик термометрлари ёрдамида 0,001 К гача аниклик б-н ўлчанади. Бу термометрлар платина электр каршилигининг т-рага боғликлик қонуниятига асосланган. 100К дан паст т-раларни ўлчашда тоза германийдан ясалган каршилик термометрлари қўлланилади. 0,3—5,2 К соҳа учун гелий тўйинган буғ босимининг т-рага боғлиқлик қонуниятидан фойдаланиш мумкин. 1К дан паст т-рани квант статистикаси, яъни энергетик сатҳларнинг электронлар б-н тўлганлик даражасини аниклаш усуллари орқали ўлчанади.
П.т.дан газларни ажратиб олиш (мас, ҳавони суюлтириб кислород ва азот олиш)да, катта ҳажмдаги юқори вакуум ҳосил қилишда фойдаланилади. Электротехника ва радиотехника қурилмаларидаги шовқинларни йўқотишда кенг қўлланилади. П.т.дан ўта ўтказувчан ўтказгичлар тайёрлашда ва шу орқали зарядланган зарраларнинг тезлаткич учун муҳим бўлган кучли магнит майдонини ҳосил қилишда ва б. мақсадларда фойдаланилади.
Аброр Нўъмонхўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.