Pastdarğom tumani

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 108–109-b. — ziyouz.com

Pastdarğom tumani - Samarqand viloyatilagi tuman. 1926 y. 29 sent.da taşkil etilgan. 1929—38 y.larda Akmal Ikromov tumani deb atalgan. 2001 y.da P.t.ga Gözalkent tumani qöşildi. Şim.dan Oqdaryo va Iş-tixon, ğarbdan Kattaqörğon, Nurobod tumanlari, jan. dan Qaşqadaryo viloya-ti va şarkdan Samarqand tumani b-n çegaradoş. Mayd. 0,53 ming km2. Aholisi 267,3 ming kişi (2003). P.t.da 1 şa-har (Juma), 1 şaharça (Çarxin), 9 qişloq fuqarolari yiğini (Arabxona, Bolatoş, Dimişqibolo, Namuna, Sançiqöl, Sariboş, Torariq, Turon, Xalqaobod) bor. Markazi — Juma şahri.

Tuman nomi («Pastdarğom»)ning kelib çiqişini mahalliy tilşunos, toponimistlar daryo (darğom)ning qu-yisi (quyisidagi yer, hudud) deb izohlaydilar. Haqiqatan ham Zarafşonning pastki qismida joylaşgan Darğom kanali tuman hududidan oqib ötadi. 1141 y. 9 sent.da Kotvon daştida saljuqiylar va qoraxitoylar örtasidagi jang Darğom daryosi böyida bölib ötgan va tarixçilarning ta'kidlaşiça «... jangda saljuqiylardan 30 ming kişi halok bölgan, 10 ming kişini Darğom daryosi oqizib ketgan». Daryo nomi «Boburnoma»da ham uçraydi.

Tabiati. Tuman relyefi yassi tekislik bölib, şarkdan ğarbga nişab. Yuzasi uçlamçi davr çökindi jinslaridan taşkil topgan. Ustki qismini Zarafşon va uning irmoklari olib kelgan allyuvial yotqizikdar qoplagan. Tuman hududining jan.-şarqi Zarafşon toğ tizmalarining ğarbiy uçi b-n band. Bal. 2204 m gaça. Jan.-ğarbiy qismi Qarnobçöl daştining şarqiy va Qarşi çölining şim. çekkalaridan iborat çala çöllardir. Tuproklari, asosan, böz tuproq. Çöl zonasida ozroq şörxoklar bor. Toğ etaklarida jigarrang va qönğir toğ-örmon tuproqlari tarqalgan. Yovvoyi ösimliklari: şuvoq, buğdoyiq va toğçala çöl ösimliklaridan iborat. Daryolarning qa-yirlarida rövak, qamiş, şörajriq, suvrang, kampirsoç, itgunafşa, yul-ğun va b. ösadi. Yovvoyi hayvon va par-randalardan: böri, tulki, quyon, çiyaböri, jayran, jayra, qobon, kalta-kesak, toşbaqa, sariq ilon, eçkemar, körsiçqon, kiçik qöşoyoq, qumsiç-qon, tipratikan, kalamuş, qirğovul, loyxörak, ördak, söfitörğay, çuğurçiq, zarğaldoq va b. uçraydi. Tuman hududining şim.dan Zarafşon daryo-sining tarmoği — Qoradaryo va b. soylar oqib ötadi, ğarbida yozda qurib qoladigan soylar bor. Tuman hududi orqali Darğom kanali, Eski Anhor kanali ötadi. Iqlimi keskin kontinen-tal. Lekin, şim., şim.-şarq va şarq tomondan toğlar b-n öralganligi uçun qişi iliqroq. Yanv.ning örtaça t-rasi — 1,9°, iyulniki 27,2°, eng past t-rasi —26°, eng yuqori t-ra 44°. Yillik yoğin 328 mm, asosan, qiş va bahorda yoğadi.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, tojik, rus, tatar, koreys va b. millat vakillari ham yaşaydi. Axrlining örtaça ziçligi 1 km2 ga 504 kişi.

Xöjaligi. Tuman xöjaligida yetakçi tarmoq q.x. P.t.da paxta tozalaş z-dlari (Juma va Çarxin), «Özbiokom-binat» korxonasi, «Agrokimyota'minot» aksiyadorlik birlaşmasi, «Agromaşservis» aksiyadorlik jamiyati,' quriliş taşkilotlari, ğişt z-di, «Paxtabank», «Tadbirkorbank», Milliy bank bölimlari, Mebellar uyi, supermarket, 346 savdo dökonlari, bozorlar, 99 umumiy ovqatlaniş, 239 maişiy xizmat körsatiş korxonalari mavjud. Qöşma, kiçik va xususiy korxonalar faoliyat körsatadi.

P.t.da 10 ga yaqin şirkat xöjaligi, Pastdarğom ijara xöjaligi va b. bor.

Q.x.da foydalaniladigan yerlarning 16,8 ming ga yeriga paxta, 14,7 ming ga yeriga don va boşqa ekinlar ekiladi (2003).

Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida qoramol, qöy va eçki, ot, par-randa boqiladi.

P.t.dagi 116 umumiy ta'lim makta-bida 59287 öquvçi ta'lim oladi, 3 kasb-hunar kolleji, respublika badiiy aka-demiyasi tasarrufidagi 1 san'at litseyi, Özbekiston — Koreya hamkorligida oçilgan san'at kolleji, 2 musiqa maktabi mavjud, 59 kutubxona, 22 klub, madaniyat uylari va saroylari, mada-niyat va istirohat boğlari, 22 xalq te-atri, 6 xalq ansambli faoliyat körsa-tadi. Tumanda 12 stadion, 890 sport maydonçalari, sportning milliy ku-raş, karate, real-aykido turlari va b. böyiça sport klublari işlab turibdi.

P.t.dagi tuman birlaşgan kasalxo-nasi, unga qaraşli 4 kasalxona, 5 şifoxona, 76 feldşer-akuşerlik punktlari, 200 qişloq-davolaş am-bulatoriyalari, 16 qişloq vraçlik punktlari, 21 dorixona mavjud.

Tuman hududi orqali Toşkent — Duşanba, Toşkent — Qarşi poyezdlari ötadi. Kattaqörğon—Juma—Samarqand, Samarqand—Sazağon—Jom, Juma— Xonçarvoq va b. yönalişlarda avtobuslar qatnaydi. Toşkent—Urganç, Toşkent—Navoiy yönalişlari böylab qatnaydigan avtobuslar ham tuman hududi orqali ötadi. Juma—Saza-ğon örtasida qattiq qoplamali avtomobil yöli ötkazilgan. 1931 y.dan «Pastdargom haqikati» tumani gaz.si çiqadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПАСТДАРҒОМ ТУМАНИ - Самарқанд вилоятилаги туман. 1926 й. 29 сент.да ташкил этилган. 1929—38 й.ларда Акмал Икромов тумани деб аталган. 2001 й.да П.т.га Гўзалкент тумани қўшилди. Шим.дан Оқдарё ва Иш-тихон, ғарбдан Каттақўрғон, Нуробод туманлари, жан. дан Қашқадарё вилоя-ти ва шаркдан Самарқанд тумани б-н чегарадош. Майд. 0,53 минг км2. Аҳолиси 267,3 минг киши (2003). П.т.да 1 ша-ҳар (Жума), 1 шаҳарча (Чархин), 9 қишлоқ фуқаролари йиғини (Арабхона, Болатош, Димишқиболо, Намуна, Санчиқўл, Сарибош, Торариқ, Турон, Халқаобод) бор. Маркази — Жума шаҳри.

Туман номи («Пастдарғом»)нинг келиб чиқишини маҳаллий тилшунос, топонимистлар дарё (дарғом)нинг қу-йиси (қуйисидаги ер, ҳудуд) деб изоҳлайдилар. Ҳақиқатан ҳам Зарафшоннинг пастки қисмида жойлашган Дарғом канали туман ҳудудидан оқиб ўтади. 1141 й. 9 сент.да Котвон даштида салжуқийлар ва қорахитойлар ўртасидаги жанг Дарғом дарёси бўйида бўлиб ўтган ва тарихчиларнинг таъкидлашича «... жангда салжуқийлардан 30 минг киши ҳалок бўлган, 10 минг кишини Дарғом дарёси оқизиб кетган». Дарё номи «Бобурнома»да ҳам учрайди.

Табиати. Туман рельефи ясси текислик бўлиб, шаркдан ғарбга нишаб. Юзаси учламчи давр чўкинди жинсларидан ташкил топган. Устки қисмини Зарафшон ва унинг ирмоклари олиб келган аллювиал ётқизикдар қоплаган. Туман ҳудудининг жан.-шарқи Зарафшон тоғ тизмаларининг ғарбий учи б-н банд. Бал. 2204 м гача. Жан.-ғарбий қисми Қарнобчўл даштининг шарқий ва Қарши чўлининг шим. чеккаларидан иборат чала чўллардир. Тупроклари, асосан, бўз тупроқ. Чўл зонасида озроқ шўрхоклар бор. Тоғ этакларида жигарранг ва қўнғир тоғ-ўрмон тупроқлари тарқалган. Ёввойи ўсимликлари: шувоқ, буғдойиқ ва тоғчала чўл ўсимликларидан иборат. Дарёларнинг қа-йирларида рўвак, қамиш, шўражриқ, сувранг, кампирсоч, итгунафша, юл-ғун ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвон ва пар-рандалардан: бўри, тулки, қуён, чиябўри, жайран, жайра, қобон, калта-кесак, тошбақа, сариқ илон, эчкемар, кўрсичқон, кичик қўшоёқ, қумсич-қон, типратикан, каламуш, қирғовул, лойхўрак, ўрдак, сўфитўрғай, чуғурчиқ, зарғалдоқ ва б. учрайди. Туман ҳудудининг шим.дан Зарафшон дарё-сининг тармоғи — Қорадарё ва б. сойлар оқиб ўтади, ғарбида ёзда қуриб қоладиган сойлар бор. Туман ҳудуди орқали Дарғом канали, Эски Анҳор канали ўтади. Иқлими кескин континен-тал. Лекин, шим., шим.-шарқ ва шарқ томондан тоғлар б-н ўралганлиги учун қиши илиқроқ. Янв.нинг ўртача т-раси — 1,9°, июлники 27,2°, энг паст т-раси —26°, энг юқори т-ра 44°. Йиллик ёғин 328 мм, асосан, қиш ва баҳорда ёғади.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, тожик, рус, татар, корейс ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Ахрлининг ўртача зичлиги 1 км2 га 504 киши.

Хўжалиги. Туман хўжалигида етакчи тармоқ қ.х. П.т.да пахта тозалаш з-длари (Жума ва Чархин), «Ўзбиоком-бинат» корхонаси, «Агрокимётаъминот» акциядорлик бирлашмаси, «Агромашсервис» акциядорлик жамияти,’ қурилиш ташкилотлари, ғишт з-ди, «Пахтабанк», «Тадбиркорбанк», Миллий банк бўлимлари, Мебеллар уйи, супермаркет, 346 савдо дўконлари, бозорлар, 99 умумий овқатланиш, 239 маиший хизмат кўрсатиш корхоналари мавжуд. Қўшма, кичик ва хусусий корхоналар фаолият кўрсатади.

П.т.да 10 га яқин ширкат хўжалиги, Пастдарғом ижара хўжалиги ва б. бор.

Қ.х.да фойдаланиладиган ерларнинг 16,8 минг га ерига пахта, 14,7 минг га ерига дон ва бошқа экинлар экилади (2003).

Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида қорамол, қўй ва эчки, от, пар-ранда боқилади.

П.т.даги 116 умумий таълим макта-бида 59287 ўқувчи таълим олади, 3 касб-ҳунар коллежи, республика бадиий ака-демияси тасарруфидаги 1 санъат лицейи, Ўзбекистон — Корея ҳамкорлигида очилган санъат коллежи, 2 мусиқа мактаби мавжуд, 59 кутубхона, 22 клуб, маданият уйлари ва саройлари, мада-ният ва истироҳат боғлари, 22 халқ те-атри, 6 халқ ансамбли фаолият кўрса-тади. Туманда 12 стадион, 890 спорт майдончалари, спортнинг миллий ку-раш, каратэ, реал-айкидо турлари ва б. бўйича спорт клублари ишлаб турибди.

П.т.даги туман бирлашган касалхо-наси, унга қарашли 4 касалхона, 5 шифохона, 76 фельдшер-акушерлик пунктлари, 200 қишлоқ-даволаш ам-булаториялари, 16 қишлоқ врачлик пунктлари, 21 дорихона мавжуд.

Туман ҳудуди орқали Тошкент — Душанба, Тошкент — Қарши поездлари ўтади. Каттақўрғон—Жума—Самарқанд, Самарқанд—Сазағон—Жом, Жума— Хончарвоқ ва б. йўналишларда автобуслар қатнайди. Тошкент—Урганч, Тошкент—Навоий йўналишлари бўйлаб қатнайдиган автобуслар ҳам туман ҳудуди орқали ўтади. Жума—Саза-ғон ўртасида қаттиқ қопламали автомобиль йўли ўтказилган. 1931 й.дан «Пастдаргом ҳақикати» тумани газ.си чиқади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.