Patologik anatomiya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 115–116-b. — ziyouz.com
Patologik anatomiya PATOLOGIK ANATOMIYA, patologik morfologiya — odam va hayvon organizmidagi patologik jarayonlarning morfologik asoslarini, pa-togeneznnnt morfologik tomonlarini örganadigan fan; patologiyannng eng muhim qismi. P.a. patologik fiziologiya, mikrobiologiya, gigiyena kabi fanlar b-n çambarças boğlangan.
P.a. umumiy va xususiy qismlarga bölinadi. Umumiy P.a. umumiy patologik jarayonlar (kon aylanişining bu-zilişi, yalliglaniş va b.)ni, xususiy P.a. esa a'zo va sistemalar (mas, nerv sistemasi, yurak, tomirlar va b.) dagi patologik jarayonlarni örganadi. Ma'lum kasalliklarda kelib çiqadigan özgarişlarni örganadigan maxsus P.a. ham muhim ahamiyat kasb etadi. Murdani yorib (q. Murdani yo'riş), a'zolardagi özgarişlarni örganiş va töqimalarni mikroskopda tekşiriş P.a.ning asosiy usulidir. P.a. kasallik natijasida a'zo va tökimalarda röy bergan özgarişlarni örganişda biopsiya usulidan keng foydalanadi, ya'ni anik, diagnoz qöyiş maqsadida töqima yoki a'zo bölaklari kesib olib tekşiriladi; operatsiya vaq-tida olib taşlanadigan a'zolar ham patologik-anatomik tekşiruvdan ötka-ziladi. Töqimalardagi almaşinuv jarayonini mukammal tahlil qilişga im-kon beradigan gistokimyoviy tekşiriş usuli keng tarqalgan. Patologik özgarişlarning avj olişini hayvonlarda tajriba yöli b-n paydo qiliş juda muxim. Bu usul kasallikning avj olişidagi hamma davr va fazalarni aniq kuzatib borişda birmunça qöl keladi.
P.a. uzoqtarixga ega. Misrda jinoyat qilganligi uçun qatl etilgan kişining murdasi Ptolemey II buyruği b-n vraçlarga ilmiy tadqiqot uçun berilar edi. Gerofil va Gippokratpar şu davrda birinçi anatomik tekşirişlar ötkazişgan. Abu Ali ibn Sino ham murdani yorib, a'zolardagi özgarişlarni aniqlaşga urinib körganligi ma'lum. P.a.ning mustaqil fan sifatida şakllanişida italyan anatomi J. Morgani (18-a.ning 2yarmi) va fransuz anatomi M.F.Bişaning (19-a.ning boşlari) klassik tadqiqotlari katta rolöynadi. 19-a.ning örtalarida P.a.dan atlas va qöllanmalar çop etildi. Bu davrda Yevropaning köpgina un-tlarida P.a. kafedralari oçildi.
Özbekistonda bir qança tibbiyot in-tlari (ToşTI, SamTI, Andijon tibbiyot in-ti va b.)da ham P.a. kafedralari, i.t. institutlari (Özbekiston Sil kasalligi i.t. instituti, Onkologiya markazi)da P.a. bölimlari taşkil etildi.
Özbekistonda P.a. fanining asosçilari G. N. Terexov, S. D. Tatarençik va b. böldi. Fanning keyingi taraqqiyotigaA. I. Ma'rupov, R. I. Danilova, F. J. Tölaganov, R. A. A'zamov, M. S. Abdullaxöjayeva, E. S. Qosimxöjayev, O. M. Azizova, V. A. Alimov, B. A. Ma'rupov va b. olimlar katta hissa qöşdilar.
P.a.ning dolzarb masalalari defoli-antlar, gerbitsidlardan zaharlaniş, geografik patologiya, yurak-tomir patologiyasi va infeksion kasalliklar, nerv sistemasi patologiyasi va b. ustida tadqiqotlar olib borilmoqda.
Özbekistonda patologoanatomik xizmat körsatadigan muntazam sistema işlab turibdi. Viloyatlar markazida viloyat patologoanatomiya kengaşlari barpo etilgan. Özbekiston P.a. marka-zi P.a. xizmatiga taşkiliy-uslubiy va öquvilmiy jihatdan rahbarlik qiladi. Bu markazda bolalar kasalliklari, onalarda homiladorlik b-n boğliq patologiya muammolari işlab çiqila-di va ilmiy işlar Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti b-n hamkorlikda olib boriladi.
Hayvonlar P.a.si odam P.a.si muvaffaqiyatlari b-n boğliq qolda rivoj topdi va umumiy, qiyosiy hamda ekspe-rimental patologiya uçun keng material manbai böldi. Bundan taşqari, hayvonlar kasalliklarining mohiyati va rivojlanişini örganiş, ular diagnostikasi, sud veterinariyasi hamda göşt va göşt mahsulotlarining veterinariyasanitariya ekspertizasi uçun hayvonlar P.axi mustaqil ahamiyatga ega.
Özbekistonda veterinariya i.t. instituta va oliy öquv yurtlarida P.a. kafedralari, diagnostika lab.larida P.a. bölimlari bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАТОЛОГИК АНАТОМИЯ, патологик морфология — одам ва ҳайвон организмидаги патологик жараёнларнинг морфологик асосларини, па-тогенезнннт морфологик томонларини ўрганадиган фан; патологиянннг энг муҳим қисми. П.а. патологик физиология, микробиология, гигиена каби фанлар б-н чамбарчас боғланган.
П.а. умумий ва хусусий қисмларга бўлинади. Умумий П.а. умумий патологик жараёнлар (кон айланишининг бу-зилиши, яллигланиш ва б.)ни, хусусий П.а. эса аъзо ва системалар (мас, нерв системаси, юрак, томирлар ва б.) даги патологик жараёнларни ўрганади. Маълум касалликларда келиб чиқадиган ўзгаришларни ўрганадиган махсус П.а. ҳам муҳим аҳамият касб этади. Мурдани ёриб (қ. Мурдани ё’риш), аъзолардаги ўзгаришларни ўрганиш ва тўқималарни микроскопда текшириш П.а.нинг асосий усулидир. П.а. касаллик натижасида аъзо ва тўкималарда рўй берган ўзгаришларни ўрганишда биопсия усулидан кенг фойдаланади, яъни аник, диагноз қўйиш мақсадида тўқима ёки аъзо бўлаклари кесиб олиб текширилади; операция вақ-тида олиб ташланадиган аъзолар ҳам патологик-анатомик текширувдан ўтка-зилади. Тўқималардаги алмашинув жараёнини мукаммал таҳлил қилишга им-кон берадиган гистокимёвий текшириш усули кенг тарқалган. Патологик ўзгаришларнинг авж олишини ҳайвонларда тажриба йўли б-н пайдо қилиш жуда мухим. Бу усул касалликнинг авж олишидаги ҳамма давр ва фазаларни аниқ кузатиб боришда бирмунча қўл келади.
П.а. узоқтарихга эга. Мисрда жиноят қилганлиги учун қатл этилган кишининг мурдаси Птолемей II буйруғи б-н врачларга илмий тадқиқот учун берилар эди. Герофил ва Гиппократпар шу даврда биринчи анатомик текширишлар ўтказишган. Абу Али ибн Сино ҳам мурдани ёриб, аъзолардаги ўзгаришларни аниқлашга уриниб кўрганлиги маълум. П.а.нинг мустақил фан сифатида шаклланишида итальян анатоми Ж. Морганьи (18-а.нинг 2ярми) ва француз анатоми М.Ф.Бишанинг (19-а.нинг бошлари) классик тадқиқотлари катта рольўйнади. 19-а.нинг ўрталарида П.а.дан атлас ва қўлланмалар чоп этилди. Бу даврда Европанинг кўпгина ун-тларида П.а. кафедралари очилди.
Ўзбекистонда бир қанча тиббиёт ин-тлари (ТошТИ, СамТИ, Андижон тиббиёт ин-ти ва б.)да ҳам П.а. кафедралари, и.т. институтлари (Ўзбекистон Сил касаллиги и.т. институти, Онкология маркази)да П.а. бўлимлари ташкил этилди.
Ўзбекистонда П.а. фанининг асосчилари Г. Н. Терехов, С. Д. Татаренчик ва б. бўлди. Фаннинг кейинги тараққиётигаА. И. Маърупов, Р. И. Данилова, Ф. Ж. Тўлаганов, Р. А. Аъзамов, М. С. Абдуллахўжаева, Э. С. Қосимхўжаев, О. М. Азизова, В. А. Алимов, Б. А. Маърупов ва б. олимлар катта ҳисса қўшдилар.
П.а.нинг долзарб масалалари дефоли-антлар, гербицидлардан заҳарланиш, географик патология, юрак-томир патологияси ва инфекцион касалликлар, нерв системаси патологияси ва б. устида тадқиқотлар олиб борилмоқда.
Ўзбекистонда патологоанатомик хизмат кўрсатадиган мунтазам система ишлаб турибди. Вилоятлар марказида вилоят патологоанатомия кенгашлари барпо этилган. Ўзбекистон П.а. марка-зи П.а. хизматига ташкилий-услубий ва ўқувилмий жиҳатдан раҳбарлик қилади. Бу марказда болалар касалликлари, оналарда ҳомиладорлик б-н боғлиқ патология муаммолари ишлаб чиқила-ди ва илмий ишлар Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти б-н ҳамкорликда олиб борилади.
Ҳайвонлар П.а.си одам П.а.си муваффақиятлари б-н боғлиқ қолда ривож топди ва умумий, қиёсий ҳамда экспе-риментал патология учун кенг материал манбаи бўлди. Бундан ташқари, ҳайвонлар касалликларининг моҳияти ва ривожланишини ўрганиш, улар диагностикаси, суд ветеринарияси ҳамда гўшт ва гўшт маҳсулотларининг ветеринариясанитария экспертизаси учун ҳайвонлар П.ахи мустақил аҳамиятга эга.
Ўзбекистонда ветеринария и.т. института ва олий ўқув юртларида П.а. кафедралари, диагностика лаб.ларида П.а. бўлимлари бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.