Paxsa
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 123-b. — ziyouz.com
Paxsa — loy devor yoki uning qavati. Örta Osiyo me'morligida qadimdan ma'lum. Qadimda ba'zi şaharlarning devorlari, qal'a qörğonlari P.dan işlangan. Ular mudofaa ahamiyatiga ega bölganligi sababli juda mustahkam qurilgan. Şahar devorlarining ikki çekkasi P.dan kötarilib, örtasi tuproq b-n töldirilgan (Teşik qal'a, Qöyqirilgan qal'a, Tuproq qal'a va b.). Dastlab P. qamiş yoki yoğoç poydevor (tirnoq) ustiga urilgan. Hozir P. devorlar beton, pişiq ğişt yoki toş poydevor ustiga qöyiladi. P. uçun tuproq poydevor atrofidan olinişi yoki boşqa joydan keltirilişi ham mumkin. Odatda, soz tuproqqa suv urilib, loy qoriladi. Loy tepkilab (ba'zan ot b-n bostirilib) pişitiladi. Ketmon yoki bel b-n ikki-uç marta agdarib pişitib meyoriga yetkaziladi. Loykaş pişitilgan loyni maxsus bel—kapça b-n kesib, peşmon (usta) ga otadi. Peşmon loyni ilib olib kuç b-n bölajak devor örniga urib boradi. Oddiy imo-rat qurişda bir P.ning bal. 60 sm dan 1 m gaça, qalinligi 40—60 sm böladi. Devor selgigaç, usta taraş kapça (yassi bel) b-n devor yuzasini tekislaydi, gultaraş b-n unga pardoz beradi, ba'zan naqşlar ham öyadi. 1-P. ma'lum da-rajada qurigaç, peşmon uning ustiga çiqib, 2qavat P.ni ura boşlaydi. Şu tariqa devor 3—4 (ayrim hollarda 5— 6) P.dan iborat bölgan. Örta Osiyoda xususiy uylar qurişda P.dan hozir ham foydalanilmoqda.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАХСА — лой девор ёки унинг қавати. Ўрта Осиё меъморлигида қадимдан маълум. Қадимда баъзи шаҳарларнинг деворлари, қалъа қўрғонлари П.дан ишланган. Улар мудофаа аҳамиятига эга бўлганлиги сабабли жуда мустаҳкам қурилган. Шаҳар деворларининг икки чеккаси П.дан кўтарилиб, ўртаси тупроқ б-н тўлдирилган (Тешик қалъа, Қўйқирилган қалъа, Тупроқ қалъа ва б.). Дастлаб П. қамиш ёки ёғоч пойдевор (тирноқ) устига урилган. Ҳозир П. деворлар бетон, пишиқ ғишт ёки тош пойдевор устига қўйилади. П. учун тупроқ пойдевор атрофидан олиниши ёки бошқа жойдан келтирилиши ҳам мумкин. Одатда, соз тупроққа сув урилиб, лой қорилади. Лой тепкилаб (баъзан от б-н бостирилиб) пишитилади. Кетмон ёки бел б-н икки-уч марта агдариб пишитиб меъёрига етказилади. Лойкаш пишитилган лойни махсус бел—капча б-н кесиб, пешмон (уста) га отади. Пешмон лойни илиб олиб куч б-н бўлажак девор ўрнига уриб боради. Оддий имо-рат қуришда бир П.нинг бал. 60 см дан 1 м гача, қалинлиги 40—60 см бўлади. Девор селгигач, уста тараш капча (ясси бел) б-н девор юзасини текислайди, гултараш б-н унга пардоз беради, баъзан нақшлар ҳам ўяди. 1-П. маълум да-ражада қуригач, пешмон унинг устига чиқиб, 2қават П.ни ура бошлайди. Шу тариқа девор 3—4 (айрим ҳолларда 5— 6) П.дан иборат бўлган. Ўрта Осиёда хусусий уйлар қуришда П.дан ҳозир ҳам фойдаланилмоқда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.