Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Paxta teriş maşinalari

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 124–126-b. — ziyouz.com

    Paxta teriş maşinalari -oçilgan paxtani teriş uçun möljallangan q.x. maşinalari. Işlaş usuliga köra, pnevmatik, mexanik, pnevmo-mexanik va elektromexanik turlarga bölinadi. Pnevmatik P.t.m.da paxta havo oqimi yordamida teriladi. Ular vakuumli, ejektor-şlangli, söruvçi va haydovçi-söruvçi maşinalarga bölinadi. Bu maşinalarning iş organlari turli soplo (sörgiç) va uçliklardan iborat böladi. Mexanik P.t.m. da paxta mexanik qurilma yordamida teriladi. Bular iş organlarining turiga qarab, şpindelli, ignalar örnatilgan lentali (kardali), ilmokli, diskli böladi. Mexanik (asosan, şpindelli) P.t.m. ğöza tuplariga terim jarayonida butun hajm böylab yoki tuplarni şaklga keltirib yon tomonlaridan qisgan holda tekis işlov beruvçi turlariga ajraladi. Amalda şpindelli P.t.m. keng tarqalgan. Ular gorizontal va vertikal şpindelli xillarga bölinadi. Gorizontal va vertikal şpindelli P.t.m.ning asosiy qismi — paxta teriş apparati. U şpindellar barabanlari, ajratkiçlar, şpindellar barabanlarini aylantiriş mexanizmi, reduktorlar, tup kötargiçlar, kabul kameralaridan iborat. Hozirgi zamon P.t.m.da terim apparatlari dala relyefini takrorlovçi moslamalar b-n jihozlangan. Gorizontal şpindelli P.t. m.da şpindellar ğöza tuplari orasiga yon tomondan gorizontal holatda kiradi va öqi atrofida aylanib, oçilgan paxtani öziga örab çiqadi hamda baraban b-n birga aylanib, ajratkiç tomonga harakat qiladi. Disksimon botiqqavariq şaklli ajratkiçlar aylanma hara-kat qilib, şpindel yuzasidan paxtani sidirib, qabul kamerasida yönal-tiradi, u yerdan esa yiğilgan paxta ejeksiya (söriş) hisobiga havo yordamida bunkerga yuboriladi. Vertikal şpindelli P.t.m.da şpindellar bara-banga yoki zanjirga örnatiladi. Ğöza tuplari 2 baraban orasidan qisilib ötadi. Barabandagi şpindellar öz öqi atrofida va baraban b-n birga aylanib, paxtani örab oladi. Şpindelga öralgan paxtani ajratib oliş va uni kabul kamerasiga taşlaş vazifasini ajratkiç ötaydi. Şpindelning teskariga aylanişi va qilli çötkalardan tuzilgan aylanib turuvçi ajratkiç b-n tozalanişi natijasida ajratkiçdan kelgan paxta kabul kamerasiga uza-tiladi va qabul kamerasida yiğiladi. U yerdan ventilyator paxtani sörib, bunkerga uzatadi. Bunker paxtaga tölgaç, mexanizator uni traktor tir-kamalargatökadi. Pnevmomexanik P.t.m.da paxta havo va mexanik moslama yordamida teriladi. Elektromexanik maşinalarda paxta elektr maydoni yordamida teriladi.

    P.t.m. dastlab 1850 y. AQŞ da yaratildi. Özbekistonda birinçi pnevmatik P.t.m. 1929 y. ixtiro etilgan. Lekin u amalda unça iş bermadi. 1933 y. STZ traktoriga örnatiladigan ejektor-şlangli maşina ixtiro qilindi. Bu maşinada 15 ta havo söruvçi şlang bölib, har qaysi şlangni bir terimçi uşlab, oçilgan paxtani unga röpara qilardi. Paxta havo yordamida sörilib, maxsus idişga töplanardi. Uning iş unumdorligi juda past edi. Şuning uçun bu maşina amalda qöllanmadi. Öşa yili birinçi gorizontal şpindelli maşina yaratildi. U 2 barabanli (1 katorli), kertik şpindelli bölib, traktorga tirkab işlatilgan. Uning ham iş unumdorligi past bölgan. 1935 y. «Universal-1» traktoriga örnatiladigan

    1 barabanli, gorizontal şpindelli maşina yaratildi. Bu maşina paxtaning 40% ini terib, 15% ini tökar, iş unumdorligi past edi. 1936 y. 2 qatorli, gorizontal şpindelli maşina işlab çikarildi. Uning iş apparati 4 ta barabandan iborat bölib, har bir ba-rabanga 352 ta konus şpindel örna-tilgan; maşina paxtani ğöza tupining Toşkent q.x. maşinasozligi z-dida 1937 y. birinçi pnevmatik maşina işlab çiqarilgan. Maşinada bir neça söriş tuynuklari bölib, paxtani havo yordamida sörib terardi. 1938 y. ixtiroçi L. M. Rozenblyum vertikal şpindelli P.t.m. ixtiro etdi. Uning iş apparati öziyurar şassiga örnatilib, har biri 32 şpindelli ikkita baraban va törtta çötkali ajratkiçdan iborat edi. Maşina paxtaning 54— 65% ini terib, 8—15% ini tökardi. Maşina birmunça takomillaştirilgaç, terilgan paxta 80, 8%, tökilgani 16,5% böldi. Asosiy nuqsoni terilgan paxtaning şpin-deldan qiyin ajralişi hamda çötkali barabanga öralib qolişi edi.

    1941 y.da XVŞ-4B markali 4 barabanli P.t.m. yaratildi. Maşina bir yurişda har tup ğözadagi paxtani 2 marta terardi; bunda terilgan paxta 75%, tökilgani 8% edi. 1945 y.da XVŞU markali öziyurar maşina yaratildi. Bu maşina 2 barabanli apparat va öziyurar şassidan iborat bölib, uning şpindellari fakat bir tomonga aylanardi. 1946 i. da diametri 16 mm li 42 şpindelli, P.t.m. xöjalik sinovidan ötkazildi. 1947 y. konstruktor M. N. Markov boşçiligida SXM-47 va 1948 y. SXM-48 rusumli P.t.m. işlab çiqarildi. SXM- 48 rusumli P.t.m., asosan, iş apparati, rama, 2 ventilyator, harakat uzatiş mexanizmi, apparatni kötariş-tuşiriş mexanizmi, tup kötargiç, obtekatel, bunker va traktordan iborat edi. Maşinaning barça mexanizmlari traktorning quvvat oliş validan harakatla-nardi. 1958—68 y.larda 2 qatorli XT-1,2 rusumli, 1966 y.dan 2 qatorli 17XV-1,8 rusumli keng (90 sm) qatorli, 1968 y.dan T-28X-4 traktoriga örnatiladigan 4 qatorli 14XV-2,4 A («Uzbekistan») rusumli va 1972 y.dan MTZ-50X traktoriga örnatiladigan 4 qatorli XN-3,6 markali, 1974 y.dan 6 qatorli XV-5,4 rusumli P.t. m. işlab çiqarila boşladi.

    Bu maşinalar, asosan, teriş appa-rati, harakat uzatuvçi reduktor, ventilyator, suv nasosi, bunker, havo trubalari, boşkariş tizimi va ramadan, teriş apparata esa rama, şpindelli ba-rabanlar, ajratkiç barabanlar, şpindellarni aylantiruvçi uzatma, qabul kamerasi, iş tirqişini sozlovçi mexanizm, tup kötargiç, reduktor, qöşuvçi mufta, saklovçi moslamalardan iborat edi. 1976 y.dan boşlab işlab çiqarilgan barça turdagi P.t.m. iş unumdorligini 18—20% ga oşiruvçi, yangi vintli garkibiy şpindellar (kvadrat kesimli mustahkam özakka biriktirilgan vintli prujinasimon ilaştaruvçi elementdan tuzilgan) b-n jihozlana boşladi. «Özbekiston» rusumli 4 katorli maşina T-28X-4 rusumli traktorga urnatilgan. Bu maşinaning 2 varianta: 12 şpindelli va 15 şpindelli barabanlar urnatilgan teriş apparatli xillari işlab çikarildi. Maşinada 4 ta teriş apparata ikki yon tomonga 2 tadan örna-tilgan. Uni 60 sm va 90 sm kagor oralarida yurişga rostlaş mumkin. Har bir qatorning paxtasi ikki qayta terilardi. Maşina, asosan, rama, teriş apparatlari, harakatni taqsimlaş reduktori, bunker, ventilyatorlar va boşkariş ti-zimidan iborat edi. Şuningdek, şpindellarni yuviş va bakka suv kuyiş, maşinani moylaş tizimi b-n uskunalangan. Barça markadagi P.t.m. bir-biridan teriş apparatlari va barabanlari, asosan, ayrim qismlarining tuzilişi, şpindellarining soni b-n farkdanadi.

    P.t.m., asosan, AQŞ va Özbekistonda işlab çiqariladi. AQŞda gorizontal şpindelli, Özbekistonda vertikal şpindelli maşinalar işlab çiqarilardi. 20-a. 70—80-y.larida ingiç-ka tolali, uruğlik paxtalar uçun XVN, XVA, XVB turkumdagi P.t.m. hamda 1977 y.dan esa pnevmopodborşik va tozalagiç b-n jihozlangan MTZ-80 traktori asosida XNP-1,8 maşinalari işlab çiqildi. 1992—94 y. esa ğöza tupiga köp marta işlov beruvçi yangi turdagi terim apparatlari b-n jixrzlangan XS-25 rusumli P.t.m. xöjaliklarda işlatila boşladi. 20-a. 90-y.lari örtalarigaça Özbekistonda, asosan, vertikal şpindelli maşinalardan foydalanilgan. Keyingi yillarda Özbekiston paxta maydonlarida Amerikada işlab çiqarilgan gorizon-tal şpindelli P.t.m. ham paydo böldi. «Özqişloqxöjalikmaşxolding» kompaniyasi (Toşkent) krşida 1997 y.dan boşlab «ÖzKeysmaş» qöşma korxonasi taşkil etilib, paxtakorlarga «Case20022 Cotton Express» rusumli 2 qatorli P.t.m.ni yetkazib bera boşladi. BMKB — Agromaş ak-siyadorlik jamiyati b-n birgalikda «Toşqişloqmaş» aksiyadorlik jamiyati XMG-04, XMG-12 rusumli 2 qatorli, gorizontal şpindelli P.t.m.ni işlab çikaradi. Ular 90 va 60 sm li paykallarda paxtaning örtaça va ingiçka tolali navlarini terişga möljallangan. «2022 Kotton Ekspress» rusumli maşina esa 2 katorli, gorizontal şpindelli, öziyurar maşina bölib, 90 va 100 sm li paykallarda paxtaning örtaça navlarini terişga möljallangan.

    Özbekistonda P.t.m.ni yaratiş va ularni takomillaştirişga doyr na-zariy va amaliy işlar, asosan, Özbekiston FA Mexanika va inşootlarning seysmik mustahkamligi in-tida olib boriladi. P.t.m. yaratiş va ularni takomillaştiriş işlari Özbekistonda H. H. Usmonxöjayev, O. V. Lebedev, A. D. Gluşçenko, M. V. Sablikov, D. M. Şpolyanskiy , O. A. Karimov, A. S. Sadriddinov, R. D. Matçonov, M. T. Toşboltayev va b. olimlar, G. I. Volkov, L. M. Rozenblyum, M. N. Markov va b. konstruktorlar nomlari b-n boğliq.

    Anvar Rizayev.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ПАХТА ТЕРИШ МАШИНАЛАРИ -очилган пахтани териш учун мўлжалланган қ.х. машиналари. Ишлаш усулига кўра, пневматик, механик, пневмо-механик ва электромеханик турларга бўлинади. Пневматик П.т.м.да пахта ҳаво оқими ёрдамида терилади. Улар вакуумли, эжектор-шлангли, сўрувчи ва ҳайдовчи-сўрувчи машиналарга бўлинади. Бу машиналарнинг иш органлари турли сопло (сўргич) ва учликлардан иборат бўлади. Механик П.т.м. да пахта механик қурилма ёрдамида терилади. Булар иш органларининг турига қараб, шпинделли, игналар ўрнатилган лентали (кардали), илмокли, дискли бўлади. Механик (асосан, шпинделли) П.т.м. ғўза тупларига терим жараёнида бутун ҳажм бўйлаб ёки тупларни шаклга келтириб ён томонларидан қисган ҳолда текис ишлов берувчи турларига ажралади. Амалда шпинделли П.т.м. кенг тарқалган. Улар горизонтал ва вертикал шпинделли хилларга бўлинади. Горизонтал ва вертикал шпинделли П.т.м.нинг асосий қисми — пахта териш аппарати. У шпинделлар барабанлари, ажраткичлар, шпинделлар барабанларини айлантириш механизми, редукторлар, туп кўтаргичлар, кабул камераларидан иборат. Ҳозирги замон П.т.м.да терим аппаратлари дала рельефини такрорловчи мосламалар б-н жиҳозланган. Горизонтал шпинделли П.т. м.да шпинделлар ғўза туплари орасига ён томондан горизонтал ҳолатда киради ва ўқи атрофида айланиб, очилган пахтани ўзига ўраб чиқади ҳамда барабан б-н бирга айланиб, ажраткич томонга ҳаракат қилади. Дисксимон ботиққавариқ шаклли ажраткичлар айланма ҳара-кат қилиб, шпиндел юзасидан пахтани сидириб, қабул камерасида йўнал-тиради, у ердан эса йиғилган пахта эжексия (сўриш) ҳисобига ҳаво ёрдамида бункерга юборилади. Вертикал шпинделли П.т.м.да шпинделлар бара-банга ёки занжирга ўрнатилади. Ғўза туплари 2 барабан орасидан қисилиб ўтади. Барабандаги шпинделлар ўз ўқи атрофида ва барабан б-н бирга айланиб, пахтани ўраб олади. Шпинделга ўралган пахтани ажратиб олиш ва уни кабул камерасига ташлаш вазифасини ажраткич ўтайди. Шпинделнинг тескарига айланиши ва қилли чўткалардан тузилган айланиб турувчи ажраткич б-н тозаланиши натижасида ажраткичдан келган пахта кабул камерасига уза-тилади ва қабул камерасида йиғилади. У ердан вентилятор пахтани сўриб, бункерга узатади. Бункер пахтага тўлгач, механизатор уни трактор тир-камаларгатўкади. Пневмомеханик П.т.м.да пахта ҳаво ва механик мослама ёрдамида терилади. Электромеханик машиналарда пахта электр майдони ёрдамида терилади.

    П.т.м. дастлаб 1850 й. АҚШ да яратилди. Ўзбекистонда биринчи пневматик П.т.м. 1929 й. ихтиро этилган. Лекин у амалда унча иш бермади. 1933 й. СТЗ тракторига ўрнатиладиган эжектор-шлангли машина ихтиро қилинди. Бу машинада 15 та ҳаво сўрувчи шланг бўлиб, ҳар қайси шлангни бир теримчи ушлаб, очилган пахтани унга рўпара қиларди. Пахта ҳаво ёрдамида сўрилиб, махсус идишга тўпланарди. Унинг иш унумдорлиги жуда паст эди. Шунинг учун бу машина амалда қўлланмади. Ўша йили биринчи горизонтал шпинделли машина яратилди. У 2 барабанли (1 каторли), кертик шпинделли бўлиб, тракторга тиркаб ишлатилган. Унинг ҳам иш унумдорлиги паст бўлган. 1935 й. «Универсал-1» тракторига ўрнатиладиган

    1 барабанли, горизонтал шпинделли машина яратилди. Бу машина пахтанинг 40% ини териб, 15% ини тўкар, иш унумдорлиги паст эди. 1936 й. 2 қаторли, горизонтал шпинделли машина ишлаб чикарилди. Унинг иш аппарати 4 та барабандан иборат бўлиб, ҳар бир ба-рабанга 352 та конус шпиндель ўрна-тилган; машина пахтани ғўза тупининг Тошкент қ.х. машинасозлиги з-дида 1937 й. биринчи пневматик машина ишлаб чиқарилган. Машинада бир неча сўриш туйнуклари бўлиб, пахтани ҳаво ёрдамида сўриб терарди. 1938 й. ихтирочи Л. М. Розенблюм вертикал шпинделли П.т.м. ихтиро этди. Унинг иш аппарати ўзиюрар шассига ўрнатилиб, ҳар бири 32 шпинделли иккита барабан ва тўртта чўткали ажраткичдан иборат эди. Машина пахтанинг 54— 65% ини териб, 8—15% ини тўкарди. Машина бирмунча такомиллаштирилгач, терилган пахта 80, 8%, тўкилгани 16,5% бўлди. Асосий нуқсони терилган пахтанинг шпин-делдан қийин ажралиши ҳамда чўткали барабанга ўралиб қолиши эди.

    1941 й.да ХВШ-4Б маркали 4 барабанли П.т.м. яратилди. Машина бир юришда ҳар туп ғўзадаги пахтани 2 марта терарди; бунда терилган пахта 75%, тўкилгани 8% эди. 1945 й.да ХВШУ маркали ўзиюрар машина яратилди. Бу машина 2 барабанли аппарат ва ўзиюрар шассидан иборат бўлиб, унинг шпинделлари факат бир томонга айланарди. 1946 и. да диаметри 16 мм ли 42 шпинделли, П.т.м. хўжалик синовидан ўтказилди. 1947 й. конструктор М. Н. Марков бошчилигида СХМ-47 ва 1948 й. СХМ-48 русумли П.т.м. ишлаб чиқарилди. СХМ- 48 русумли П.т.м., асосан, иш аппарати, рама, 2 вентилятор, ҳаракат узатиш механизми, аппаратни кўтариш-тушириш механизми, туп кўтаргич, обтекатель, бункер ва трактордан иборат эди. Машинанинг барча механизмлари тракторнинг қувват олиш валидан ҳаракатла-нарди. 1958—68 й.ларда 2 қаторли ХТ-1,2 русумли, 1966 й.дан 2 қаторли 17ХВ-1,8 русумли кенг (90 см) қаторли, 1968 й.дан Т-28Х-4 тракторига ўрнатиладиган 4 қаторли 14ХВ-2,4 А («Узбекистан») русумли ва 1972 й.дан МТЗ-50Х тракторига ўрнатиладиган 4 қаторли ХН-3,6 маркали, 1974 й.дан 6 қаторли ХВ-5,4 русумли П.т. м. ишлаб чиқарила бошлади.

    Бу машиналар, асосан, териш аппа-рати, ҳаракат узатувчи редуктор, вентилятор, сув насоси, бункер, ҳаво трубалари, бошкариш тизими ва рамадан, териш аппарата эса рама, шпинделли ба-рабанлар, ажраткич барабанлар, шпинделларни айлантирувчи узатма, қабул камераси, иш тирқишини созловчи механизм, туп кўтаргич, редуктор, қўшувчи муфта, сакловчи мосламалардан иборат эди. 1976 й.дан бошлаб ишлаб чиқарилган барча турдаги П.т.м. иш унумдорлигини 18—20% га оширувчи, янги винтли гаркибий шпинделлар (квадрат кесимли мустаҳкам ўзакка бириктирилган винтли пружинасимон илаштарувчи элементдан тузилган) б-н жиҳозлана бошлади. «Ўзбекистон» русумли 4 каторли машина Т-28Х-4 русумли тракторга урнатилган. Бу машинанинг 2 варианта: 12 шпинделли ва 15 шпинделли барабанлар урнатилган териш аппаратли хиллари ишлаб чикарилди. Машинада 4 та териш аппарата икки ён томонга 2 тадан ўрна-тилган. Уни 60 см ва 90 см кагор ораларида юришга ростлаш мумкин. Ҳар бир қаторнинг пахтаси икки қайта териларди. Машина, асосан, рама, териш аппаратлари, ҳаракатни тақсимлаш редуктори, бункер, вентиляторлар ва бошкариш ти-зимидан иборат эди. Шунингдек, шпинделларни ювиш ва бакка сув куйиш, машинани мойлаш тизими б-н ускуналанган. Барча маркадаги П.т.м. бир-биридан териш аппаратлари ва барабанлари, асосан, айрим қисмларининг тузилиши, шпинделларининг сони б-н фаркданади.

    П.т.м., асосан, АҚШ ва Ўзбекистонда ишлаб чиқарилади. АҚШда горизонтал шпинделли, Ўзбекистонда вертикал шпинделли машиналар ишлаб чиқариларди. 20-а. 70—80-й.ларида ингич-ка толали, уруғлик пахталар учун ХВН, ХВА, ХВБ туркумдаги П.т.м. ҳамда 1977 й.дан эса пневмоподборшик ва тозалагич б-н жиҳозланган МТЗ-80 трактори асосида ХНП-1,8 машиналари ишлаб чиқилди. 1992—94 й. эса ғўза тупига кўп марта ишлов берувчи янги турдаги терим аппаратлари б-н жихрзланган ХС-25 русумли П.т.м. хўжаликларда ишлатила бошлади. 20-а. 90-й.лари ўрталаригача Ўзбекистонда, асосан, вертикал шпинделли машиналардан фойдаланилган. Кейинги йилларда Ўзбекистон пахта майдонларида Америкада ишлаб чиқарилган горизон-тал шпинделли П.т.м. ҳам пайдо бўлди. «Ўзқишлоқхўжаликмашхолдинг» компанияси (Тошкент) кршида 1997 й.дан бошлаб «ЎзКейсмаш» қўшма корхонаси ташкил этилиб, пахтакорларга «Case20022 Cotton Express» русумли 2 қаторли П.т.м.ни етказиб бера бошлади. БМКБ — Агромаш ак-циядорлик жамияти б-н биргаликда «Тошқишлоқмаш» акциядорлик жамияти ХМГ-04, ХМГ-12 русумли 2 қаторли, горизонтал шпинделли П.т.м.ни ишлаб чикаради. Улар 90 ва 60 см ли пайкалларда пахтанинг ўртача ва ингичка толали навларини теришга мўлжалланган. «2022 Коттон Экспресс» русумли машина эса 2 каторли, горизонтал шпинделли, ўзиюрар машина бўлиб, 90 ва 100 см ли пайкалларда пахтанинг ўртача навларини теришга мўлжалланган.

    Ўзбекистонда П.т.м.ни яратиш ва уларни такомиллаштиришга дойр на-зарий ва амалий ишлар, асосан, Ўзбекистон ФА Механика ва иншоотларнинг сейсмик мустаҳкамлиги ин-тида олиб борилади. П.т.м. яратиш ва уларни такомиллаштириш ишлари Ўзбекистонда Ҳ. Ҳ. Усмонхўжаев, О. В. Лебедев, А. Д. Глушченко, М. В. Сабликов, Д. М. Шполянский , О. А. Каримов, А. С. Садриддинов, Р. Д. Матчонов, М. Т. Тошболтаев ва б. олимлар, Г. И. Волков, Л. М. Розенблюм, М. Н. Марков ва б. конструкторлар номлари б-н боғлиқ.

    Анвар Ризаев.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.