Paxta tolasi

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 128–129-b. — ziyouz.com

Paxta tolasi — çigit qobiğida yetiladigan ingiçka, uzun, silliq va pişiqtabiiy tola. Asosan, paxta sellyulozasidan iborat. Paxta tozalaş korxonalarida çigitdan ajratib olinadi. Ip va töqimaçilik mahsulotlari tayyorlaşda işlatiladi. P.t.dan, asosan, töqimaçilik sanoatida turli ip gazlama (satin, batist, zefir, tör, poplin va h.k.), trikotaj va b. işlab çiqariladi, yigirilgan ip tayyorlanadi. Undan aviatsiya, elektrotexnika va avtomobil sanoatida paraşyut, maxsus qistirmalar, izolyatsiya materiallari, transportyor lentalari, avtoşinalar, yuritma tasmalari va b. işlab çiqariladi. Bundan taşqari, momiq paxta, töqilmagan materiallar va b. olişda ham işlatiladi.

Çigit qobiğida rivojlanib boradigan P.t. uruğkurtak pöstidagi böyiga juda ösib ketgan hujayradir (hujay-ratola). Ğözaning qaysi turiga mansubligiga, hujayralarning rivojlaniş davri va funksiyalariga qarab, çigit qobiği tarkibiga kiradigan hujayralarning tuzilişi, kattakiçikligi har xil böladi. P.t.ning içki böşliği kanal şaklida bölib, hujay-ra şirasi va yupqa protoplazma qatlami b-n tölib turadi. P.t.ning kanali xdm, tolaning özi singari, rivojlanişning boşlanğiç fazalarida şaklan silindrga öxşagan böladi. Tola yetilib borgan sayin, uning devorlari kalinlaşadi va böyiga çöziladi, kanali esa juda kisilib, yassilangan şaklga kirib qoladi. Tola kanalining kattakiçikligi ğözaning tur va nav xususiyatlariga, şunin-gdek, agrotexnika şart-şaroitlariga boğliq, çunki ğöza parvarişi sellyuloza töplanib borişiga ta'sir körsatadi. Hozir ekiladigan ğöza navlarida har bir çigitda hosil böladigan tola soni 10— 15 ming va undan xam köproq. Ğözaning madaniy şakllarida tola diametri uning örta qismida 15—20 mk atrofida, yovvoyi şakllarida 8,3—10,4 mk keladi (NA. Vlasova, 1974), tola uzunligi madaniy navlarda 42 mm gaça, ay-rim turlarida, xatto, 60 mm ga boradi. Ğöza navlari va muhit şaroitlariga qarab kösakdagi tola 50—60—80 kunda pişib yetiladi.

P.t. tarkibi (%): sellyuloza — 90,35— 94,6; suv — 7; suvda eriydigan moddalar — 0,5; inkrustatsiya moddalari — 0,75; yoğ va mum — 0,4; azot moddalari —0,5; kul — 0,12. Tola devori bir neça katlamli tuzilişga ega (rasmga q.). Qalinligi 1 mk dan kiçik bölgan taşki katlam birinçi devor yoki kutikula (1— 3) deyiladi. Kutikula kimyoviy tarkibi va tuzilişi böyiça asosiy sellyuloza devoridan jiddiy farq qilib, tarkibida (% hisobida) sellyuloza —54, oqsil —14, pektin moddalari —9, mum —8, kul —3, kutin —4 bor. Turli sanoat navlarining kimyoviy tarkibi ham turliça. Tola tarkibida gidrofob xossali mum borligi uçun tola yaxşi höllanmaydi. P.t., asosan, şaffof moddalar (sellyuloza, yoğ, mum) dan taşkil topsada xira böladi, çunki tarkibida har xil mayda qöşimçalar bor. Yoruğlik birinçi devor sirtidan notekis kaytişi tufayli tola oq bölib körinadi. Tolaning birinçi navi oqroq, past navlari töqroqsariq yoki jigarrang böladi.

Tola kuyidagi fizik-mexanik va texnologik (sellyuloza mikdori va tuzilişiga boğliq holda) xossalarga ega: çiziqli ziçlik, yetilganlik, tolaning uziliş kuçi va h.k. Hozir qabul qilingan standartga köra tola yetilganligi hamda rangi va taşki körinişga köra 5 navga, tolaning ştapel massa-uzunligi yoki yuqori örta uzunligi böyiça 9 tipiga bölinadi. Ğözaning uzun tolali navlaridan olinadigan tola 1a, 16, 1, 2, va 3 tiplarga, örta tolali navlaridan olinaditani 4—7 tipiga kiradi. Paxtaga dastlabki işlov beriş jarayonida tola mexanik şi-kastlanişi mumkin. Bundan taşkari, tolaning öz nuqsonlari ham böladi.

Tolaning sifati, namligi, nuqsonlari va iflos aralaşmalar mikdori tegişli standartlarga moye bölişi kerak. P.t. tozalaş korxonalarida presslab toylanadi.

Ad.: Kanaş M., M irxöjayev M., Paxta tolasi, 1976; Popova G.Ya., Biologiya razvitiya xlopkovogo volokna i yego texnologiçeskiye svoystva, T., 1975; Kogan M . I ., Texniçeskiy progress i kaçestvo xlopkovogo volokna, T., 1977; Paxta sifa-tini yaxşilaş omillari, T., 1977.

Akmal Ahmedov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПАХТА ТОЛАСИ — чигит қобиғида етиладиган ингичка, узун, силлиқ ва пишиқтабиий тола. Асосан, пахта целлюлозасидан иборат. Пахта тозалаш корхоналарида чигитдан ажратиб олинади. Ип ва тўқимачилик маҳсулотлари тайёрлашда ишлатилади. П.т.дан, асосан, тўқимачилик саноатида турли ип газлама (сатин, батист, зефир, тўр, поплин ва ҳ.к.), трикотаж ва б. ишлаб чиқарилади, йигирилган ип тайёрланади. Ундан авиация, электротехника ва автомобиль саноатида парашют, махсус қистирмалар, изоляция материаллари, транспортёр ленталари, автошиналар, юритма тасмалари ва б. ишлаб чиқарилади. Бундан ташқари, момиқ пахта, тўқилмаган материаллар ва б. олишда ҳам ишлатилади.

Чигит қобиғида ривожланиб борадиган П.т. уруғкуртак пўстидаги бўйига жуда ўсиб кетган ҳужайрадир (ҳужай-ратола). Ғўзанинг қайси турига мансублигига, ҳужайраларнинг ривожланиш даври ва функцияларига қараб, чигит қобиғи таркибига кирадиган ҳужайраларнинг тузилиши, каттакичиклиги ҳар хил бўлади. П.т.нинг ички бўшлиғи канал шаклида бўлиб, ҳужай-ра шираси ва юпқа протоплазма қатлами б-н тўлиб туради. П.т.нинг канали хдм, толанинг ўзи сингари, ривожланишнинг бошланғич фазаларида шаклан цилиндрга ўхшаган бўлади. Тола етилиб борган сайин, унинг деворлари калинлашади ва бўйига чўзилади, канали эса жуда кисилиб, яссиланган шаклга кириб қолади. Тола каналининг каттакичиклиги ғўзанинг тур ва нав хусусиятларига, шунин-гдек, агротехника шарт-шароитларига боғлиқ, чунки ғўза парвариши целлюлоза тўпланиб боришига таъсир кўрсатади. Ҳозир экиладиган ғўза навларида ҳар бир чигитда ҳосил бўладиган тола сони 10— 15 минг ва ундан хам кўпроқ. Ғўзанинг маданий шаклларида тола диаметри унинг ўрта қисмида 15—20 мк атрофида, ёввойи шаклларида 8,3—10,4 мк келади (НА. Власова, 1974), тола узунлиги маданий навларда 42 мм гача, ай-рим турларида, хатто, 60 мм га боради. Ғўза навлари ва муҳит шароитларига қараб кўсакдаги тола 50—60—80 кунда пишиб етилади.

П.т. таркиби (%): целлюлоза — 90,35— 94,6; сув — 7; сувда эрийдиган моддалар — 0,5; инкрустация моддалари — 0,75; ёғ ва мум — 0,4; азот моддалари —0,5; кул — 0,12. Тола девори бир неча катламли тузилишга эга (расмга қ.). Қалинлиги 1 мк дан кичик бўлган ташки катлам биринчи девор ёки кутикула (1— 3) дейилади. Кутикула кимёвий таркиби ва тузилиши бўйича асосий целлюлоза деворидан жиддий фарқ қилиб, таркибида (% ҳисобида) целлюлоза —54, оқсил —14, пектин моддалари —9, мум —8, кул —3, кутин —4 бор. Турли саноат навларининг кимёвий таркиби ҳам турлича. Тола таркибида гидрофоб хоссали мум борлиги учун тола яхши ҳўлланмайди. П.т., асосан, шаффоф моддалар (целлюлоза, ёғ, мум) дан ташкил топсада хира бўлади, чунки таркибида ҳар хил майда қўшимчалар бор. Ёруғлик биринчи девор сиртидан нотекис кайтиши туфайли тола оқ бўлиб кўринади. Толанинг биринчи нави оқроқ, паст навлари тўқроқсариқ ёки жигарранг бўлади.

Тола куйидаги физик-механик ва технологик (целлюлоза микдори ва тузилишига боғлиқ ҳолда) хоссаларга эга: чизиқли зичлик, етилганлик, толанинг узилиш кучи ва ҳ.к. Ҳозир қабул қилинган стандартга кўра тола етилганлиги ҳамда ранги ва ташки кўринишга кўра 5 навга, толанинг штапель масса-узунлиги ёки юқори ўрта узунлиги бўйича 9 типига бўлинади. Ғўзанинг узун толали навларидан олинадиган тола 1а, 16, 1, 2, ва 3 типларга, ўрта толали навларидан олинадитани 4—7 типига киради. Пахтага дастлабки ишлов бериш жараёнида тола механик ши-кастланиши мумкин. Бундан ташкари, толанинг ўз нуқсонлари ҳам бўлади.

Толанинг сифати, намлиги, нуқсонлари ва ифлос аралашмалар микдори тегишли стандартларга мое бўлиши керак. П.т. тозалаш корхоналарида пресслаб тойланади.

Ад.: Канаш М., М ирхўжаев М., Пахта толаси, 1976; Попова Г.Я., Биология развития хлопкового волокна и его технологические свойства, Т., 1975; Коган М . И ., Технический прогресс и качество хлопкового волокна, Т., 1977; Пахта сифа-тини яхшилаш омиллари, Т., 1977.

Акмал Аҳмедов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.