Paxta tozalaş sanoati

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 126–127-b. — ziyouz.com

Paxta tozalaş sanoati - yengil sanoatiing paxtaga dastlabki işlov beruvçi tarmoği. Mazkur tarmoq töqimaçilik, yoğmoy, kimyo sanoati tarmoqdariga xom aşyo yetkazib beradi. Paxta tolasi, lint va çigit P.t.ye.ning asosiy mahsulotlari hisoblanadi. Özbekistonda dastlabki paxta tozalaş korxonasi Toşkentda 1874 y.da qurilgan. Rossiyada paxta xom aşyo-siga bölgan talabning ortişi b-n Özbekistonda P.t.ye. tez rivojlantirildi. 1885 y.da 9 ta, 1890 y.da 27 ta, 1914 y.da 208 ta paxta tozalaş z-di işladi. Paxtaçilik galla ekinlarini siqib çiqara boşladi. Arrali jin maşinalarda tolani ajratib oliş va qölda harakatlantiradigan vintli presslarda tolani presslaşdan taşkari barça oğir işlar qölda bajarilgan. 1920-y.larda Toşkent mexanika korxonasida dastlabki jin maşinalari, linterlar işlab çikarila boşlandi, presslar esa Boltik, z-di (Leningrad)dan kel-tirildi. Uruşgaça bölgan davrda jinlar, linterlar, presslar, ventilyatorlarning konstruksiyasi takomillaştirildi: paxta tozalaş korxonalari va paxta tayyorlaş maskanlari elektrlaştirildi. Paxta tozalaş korxonalarining örtaça mavsumiy işlaş davomiyligi 3 oydan 11 oygaça uzaytirildi. 1940 y.da Özbekiston P.t.s.da 538 ming t tola, 15,3 ming t lint va 982 ming t çigit işlab çiqarildi.

Paxta teriş maişnaşridyan foydalaniş paxtaçilikning rivojlanişida muhim bosqiç böldi. Tayyorlaş mas-kanlariga paxta topşiriş sur'ati oşdi, paxta tozalaş z-dlarida esa 1955 y.dan quriliş-tozalaş sexlari kurila boşladi. 1960 y.gaça Özbekistonda 226 quritiş-tozalaş sexi işladi. 1960— 65 y.larda P.t.s.da tayyorlanayotgan tola si-fatini yaxşilaşga imkon beradigan OVP va OVP-A tola tozalagiçlar qöllanildi. 1966—70 y.larda kuritiş-tozalaş sexlarining texnologik jihozlari takom№tlaştirildi. Tozalaş samaradorligi 45% gaça bölgan kuçli 30 VP tola tozalagiç, ÇX-ZM va 6A-12M rusumli takomillaşgan taxta tozalagiçlar yaratildi, ROV rusumli paxta tolasi regeneratori qöllanildi. Barça tayyorlangan paxtani öz vaqtida qayta işlaş uçun 1971—75 y.larda yangi korxonalar, quritiş-tozalaş va tozalaş sexlarining qurilişini tezla-tiş, ularni yangi texnologik uskunalar va mexanizatsiya vositalari b-n ta'minlaş çoralari köriddi, şuningdek, işlab turgan korxonalarni rekonstruk-siyalaş işlari boşlandi. Korxonalarda yuqori unumli kuritgiçlar, tola tozalagiçlar, paxta tozalagiçlar, gidravlik press ustanovkalari işlatildi. 80-y.larda samaradorligi yuqori bölgan «Mehnat» paxta tozalagiçi, «Paxtakor» tola tozalagiçi, RX paxta regenera-torlari yaratildi va işga tuşiriddi. 1980-y.lar paxtani qayta işlaşda qatnaşadigan jami asosiy texnologik jihozlarni yangilaş davri böldi. Paxtaning sifat körsatkiçlarini tezkorlik b-n aniqlaydigan ASX-1 nav aniklagiç va VSX-1 nam aniklagiçlar yaratildi hamda i.ç.ga joriy qilindi. 1980 y.da 1735,6 ming t paxta tolasi, 217,6 ming t lint, 2387,2 ming t çigit işlab çiqarildi.

P.t.s. böyiça i.t. işlari 1990 y.gaça Toşkent ş.da joylaşgan Paxta sellyulozasi kimyosi va texnologiyasi i.t. in-ti (1959), Markaziy paxta tozalaş sanoati i.t. in-ti (SNIIXprom; 1926) da olib borilgan.

Özbekiston mustaqillikka erişga-nidan söng respublika P.t.s.ning mamlakat iqtisodiyotidagi örni tamomila özgardi. P.t.s. mahsulotlari respublikaning asosiy eksport tovarlaridan biriga aylandi. Ilgari paxta tolasi eksporti Markaz tasarrufida bölib, uni «Eksportlyon» taşqi savdo birlaşmasi va uning Toşkentdagi idorasi amalga oşirib kelgan. 90-y.lar boşidan respublika paxta tolasi va P.t.s.ning boşqa mahsulotlarini mustaqil holda eksport qilişni boşladi va hoz. davrda 50 dan ortiq xorijiy mamlakatlariga eksport qiladi. Sohaga yangi texnika, texnologiya jadal sur'atlarda joriy etilmoqda. Xorijiy mamlakatlarning ilğor texnologiyasini örganiş va joriy etiş, tarmoq korxonalarida paxta tolasi böyiça jahon standartlariga ötiş uçun AQŞ, Şveysariya va b. mamlakatlardagi firmalarda işlab çikarilgan priborlar va texnologiyani qöllaş borasida xalqaro ilmiy-texnikaviy hamkorlik yölga qöyildi. Turkiya va b. xorijiy davlatlar il-miy-texnikaviy hamkorlikda Farğona, Xorazm, Qaşqadaryo viloyatlari va Qoraqalpoğistonda paxtani qayta işlaşdan tayyor töqimaçilik mahsulotlari i.ç.ga qadar bölgan jarayonlarni qamrab oladigan k-tlar qurilişi boşlandi.

Özbekiston P.t.s.da 128 ta paxta tozalaş korxonasi (z-di), 511 ta paxta qabul qiliş (tayyorlaş) maskani bor (2003). Asosiy texnologik jarayonlarda 298 paxta quritgiç, 1431 tozalaş maşinalari, 372 tola ajratiş (jin), 1397 lint ajratiş maşinalari, 370 presslar örnatilgan. 2000—2003 y.larda 5 ta yangi paxta tozalaş korxonasi işga tuşirildi, 20 dan ortiq korxo-na rekonstruksiya qilindi. Özbekistonda paxta tozalaş korxonalarida yagona texnik siyosat olib boriş vazi-fasi «Özpaxtasanoat» uyuşmasi zimma-siga yuklatilgan. Respublikada 992,8 ming t tola, 70,9 ming t lint, 1544,7 ming t çigit tayyorlanadi (2003; 2000 y.da tegişliça 995,1; 64,8; 1517,6).

P.t.s. Xitoy, AQŞ, Hindiston, Pokiston, Turkiya, Meksika, Avstraliya, Misr kabi asosiy paxta yetiştiruvçi mamlakatlarda ayniqsa rivojlangan.

Vohid Rakipov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПАХТА ТОЗАЛАШ САНОАТИ - енгил саноатиинг пахтага дастлабки ишлов берувчи тармоғи. Мазкур тармоқ тўқимачилик, ёғмой, кимё саноати тармоқдарига хом ашё етказиб беради. Пахта толаси, линт ва чигит П.т.е.нинг асосий маҳсулотлари ҳисобланади. Ўзбекистонда дастлабки пахта тозалаш корхонаси Тошкентда 1874 й.да қурилган. Россияда пахта хом ашё-сига бўлган талабнинг ортиши б-н Ўзбекистонда П.т.е. тез ривожлантирилди. 1885 й.да 9 та, 1890 й.да 27 та, 1914 й.да 208 та пахта тозалаш з-ди ишлади. Пахтачилик галла экинларини сиқиб чиқара бошлади. Аррали жин машиналарда толани ажратиб олиш ва қўлда ҳаракатлантирадиган винтли прессларда толани пресслашдан ташкари барча оғир ишлар қўлда бажарилган. 1920-й.ларда Тошкент механика корхонасида дастлабки жин машиналари, линтерлар ишлаб чикарила бошланди, пресслар эса Болтик, з-ди (Ленинград)дан кел-тирилди. Урушгача бўлган даврда жинлар, линтерлар, пресслар, вентиляторларнинг конструкцияси такомиллаштирилди: пахта тозалаш корхоналари ва пахта тайёрлаш масканлари электрлаштирилди. Пахта тозалаш корхоналарининг ўртача мавсумий ишлаш давомийлиги 3 ойдан 11 ойгача узайтирилди. 1940 й.да Ўзбекистон П.т.с.да 538 минг т тола, 15,3 минг т линт ва 982 минг т чигит ишлаб чиқарилди.

Пахта териш маишнашридян фойдаланиш пахтачиликнинг ривожланишида муҳим босқич бўлди. Тайёрлаш мас-канларига пахта топшириш суръати ошди, пахта тозалаш з-дларида эса 1955 й.дан қурилиш-тозалаш цехлари курила бошлади. 1960 й.гача Ўзбекистонда 226 қуритиш-тозалаш цехи ишлади. 1960— 65 й.ларда П.т.с.да тайёрланаётган тола си-фатини яхшилашга имкон берадиган ОВП ва ОВП-А тола тозалагичлар қўлланилди. 1966—70 й.ларда куритиш-тозалаш цехларининг технологик жиҳозлари таком№тлаштирилди. Тозалаш самарадорлиги 45% гача бўлган кучли 30 ВП тола тозалагич, ЧХ-ЗМ ва 6А-12М русумли такомиллашган тахта тозалагичлар яратилди, РОВ русумли пахта толаси регенератори қўлланилди. Барча тайёрланган пахтани ўз вақтида қайта ишлаш учун 1971—75 й.ларда янги корхоналар, қуритиш-тозалаш ва тозалаш цехларининг қурилишини тезла-тиш, уларни янги технологик ускуналар ва механизация воситалари б-н таъминлаш чоралари кўридди, шунингдек, ишлаб турган корхоналарни реконструк-циялаш ишлари бошланди. Корхоналарда юқори унумли куритгичлар, тола тозалагичлар, пахта тозалагичлар, гидравлик пресс установкалари ишлатилди. 80-й.ларда самарадорлиги юқори бўлган «Меҳнат» пахта тозалагичи, «Пахтакор» тола тозалагичи, РХ пахта регенера-торлари яратилди ва ишга туширидди. 1980-й.лар пахтани қайта ишлашда қатнашадиган жами асосий технологик жиҳозларни янгилаш даври бўлди. Пахтанинг сифат кўрсаткичларини тезкорлик б-н аниқлайдиган АСХ-1 нав аниклагич ва ВСХ-1 нам аниклагичлар яратилди ҳамда и.ч.га жорий қилинди. 1980 й.да 1735,6 минг т пахта толаси, 217,6 минг т линт, 2387,2 минг т чигит ишлаб чиқарилди.

П.т.с. бўйича и.т. ишлари 1990 й.гача Тошкент ш.да жойлашган Пахта целлюлозаси кимёси ва технологияси и.т. ин-ти (1959), Марказий пахта тозалаш саноати и.т. ин-ти (ЦНИИХпром; 1926) да олиб борилган.

Ўзбекистон мустақилликка эришга-нидан сўнг республика П.т.с.нинг мамлакат иқтисодиётидаги ўрни тамомила ўзгарди. П.т.с. маҳсулотлари республиканинг асосий экспорт товарларидан бирига айланди. Илгари пахта толаси экспорти Марказ тасарруфида бўлиб, уни «Экспортлён» ташқи савдо бирлашмаси ва унинг Тошкентдаги идораси амалга ошириб келган. 90-й.лар бошидан республика пахта толаси ва П.т.с.нинг бошқа маҳсулотларини мустақил ҳолда экспорт қилишни бошлади ва ҳоз. даврда 50 дан ортиқ хорижий мамлакатларига экспорт қилади. Соҳага янги техника, технология жадал суръатларда жорий этилмоқда. Хорижий мамлакатларнинг илғор технологиясини ўрганиш ва жорий этиш, тармоқ корхоналарида пахта толаси бўйича жаҳон стандартларига ўтиш учун АҚШ, Швейцария ва б. мамлакатлардаги фирмаларда ишлаб чикарилган приборлар ва технологияни қўллаш борасида халқаро илмий-техникавий ҳамкорлик йўлга қўйилди. Туркия ва б. хорижий давлатлар ил-мий-техникавий ҳамкорликда Фарғона, Хоразм, Қашқадарё вилоятлари ва Қорақалпоғистонда пахтани қайта ишлашдан тайёр тўқимачилик маҳсулотлари и.ч.га қадар бўлган жараёнларни қамраб оладиган к-тлар қурилиши бошланди.

Ўзбекистон П.т.с.да 128 та пахта тозалаш корхонаси (з-ди), 511 та пахта қабул қилиш (тайёрлаш) маскани бор (2003). Асосий технологик жараёнларда 298 пахта қуритгич, 1431 тозалаш машиналари, 372 тола ажратиш (жин), 1397 линт ажратиш машиналари, 370 пресслар ўрнатилган. 2000—2003 й.ларда 5 та янги пахта тозалаш корхонаси ишга туширилди, 20 дан ортиқ корхо-на реконструкция қилинди. Ўзбекистонда пахта тозалаш корхоналарида ягона техник сиёсат олиб бориш вази-фаси «Ўзпахтасаноат» уюшмаси зимма-сига юклатилган. Республикада 992,8 минг т тола, 70,9 минг т линт, 1544,7 минг т чигит тайёрланади (2003; 2000 й.да тегишлича 995,1; 64,8; 1517,6).

П.т.с. Хитой, АҚШ, Ҳиндистон, Покистон, Туркия, Мексика, Австралия, Миср каби асосий пахта етиштирувчи мамлакатларда айниқса ривожланган.

Воҳид Ракипов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.