Paxtaçi tumani

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 135–136-b. — ziyouz.com

Paxtaçi tumani - Samarqand viloyati tarkibidagi tuman. 1935 y. 9 fev.da Narpay tumani hududining bir qismida Paxtakor tumani nomi b-n taşkil qilingan. 1963 y.da yana Narpay tumaniga qöşilgan. 1973 y. 12 apr.da P.t. nomi b-n yana Narpay tuma-nidan alohida tuman qilib ajratildi. Şarkdan Narpay tumani, şim, şim. -ğarb va ğarbdan Navoiy viloya-tining Xatirçi, Navoiy, Navbahor tumanlari, jan.dan Nurobod tumani b-n çegaradoş. Mayd. 1,37 ming km2. Aholisi 114,6 ming kişi (2003). P.t.da 1 şaharça (Ziyovuddin), 8 qişloq fuqarolari yiğini (Misit, Pölatçi, Sultonobod, Xayrobod, Xumor, Qarnob, Quyiboq, Ğalaba) bor. Markazi — Ziyovuddin şaharçasi.

Tabiati. Tuman viloyatning ğarbiy qismida joylaşgan: Zarafşon tizmasining davomi bölgan Zirabuloq va Ziyovuddin toğlari tuman xududini ikki qismga —suğorilmaydigan keng Qarnob çöliga va şim. — Zarafşon vodiysining suğoriladigan çap sohili tekisligiga ajratib turadi. Tumanning şim. qismidan (şarkdan ğarbga tomon) Zarafşon daryosi oqib ötadi. Uning özani ança past bölganligidan suv çiqariş qiyin. Ekinlarni suğorişda Narpay kanalidan foydalaniladi. Kanalning 370 dan ortiq şoxobçasi bor. Tumanning daşt kismida kanal suvi nasoslar yordamida yuqoriga kötariladi. Ikli-mi keskin kontinental. Yiliga 230—250 mm yoğin yoğadi. Bahor iliq va seryoğin. Yozda t-rasi 42—45°ga yetadi. Iyulning örtaça t-rasi 28°. Yanv.ning örtaça t-rasi —G, ayrim kunlari sovuq —30°gaça yetadi. Tuproqdari, asosan, böz tuproklardan iborat. Ba'zi joylarda şörxok, qumoq yoki gilli böz tuproqlar uçraydi. Zarafşon daryosi qayirida yer osti suvlari yuza bölgani uçun katta-katta may-donlarda allyuvial jinslar ustida bot-qoqötloq tuproqlar paydo bölgan. Yovvoyi ösimliklardan Qarnob çölida saksovul, efemer va efemeroidlar uçraydi, şuvoq, şöra, qiyoq, qönğirboş, sariq gulli beda, çayir, lolaqizğaldoq, tuyaqorin, yantoq, Zarafşon daryosi töqaylarida turli ösimliklar ösadi. Yovvoyi hayvonlardan töqaylarda, Ziyovuddin va Zirabuloq toğlarida tolay tovuşqoni, jayra, jayran, qobon, tulki, çiyaböri, yumronqoziq, dala siç-qoni, kalamuş, ondatra va b. sut emizuvçilar; quşlardan qirğovul, ötkinçi yovvoyi ördaklar, kökqöton, laylak, töqay çumçuqlari, çittak, mayna, jarqaldir-ğoç, kökqarğa, kaptar, zağizğon, boy-ugli, söfitörğay, kaklik va b., suv havzalarida har xil baliklar bor. Çayon, turli haşarotlar, suvilonlar, kal-takesaklar, toşbaqa va b. uçraydi.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, rus, tatar, qozoq, tojik, koreys, qirğiz, ukrain va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2ga 84 kişi. Şa-harliklar 13,3 ming kişi, qişloq aholisi 101,3 ming kişi.

Xöjaligi. Tuman xöjaligi, asosan, q.x.ga ixtisoslaşgan. Sanoat, transport, aloqa korxonalari mavjud. Tumanda paxtaçilik, ğallaçilik, sab-zavotçilik, polizçilik, çorvaçilik va pillaçilik b-n şuğullaniladi. 1 qöşma korxona, 22 kiçik korxona, 14 aksiyadorlik jamiyati, 15 quriliş korxonasi, xususiy dökon va korxonalar, 6 savdo taşkiloti, 223 maişiy xizmat körsatiş şoxobçasi mavjud (2003).

Q.x.ning yetakçi tarmoği — paxtaçilik. Q.x.da suğoriladigan yerlarga paxta, don, poliz, sabzavot, beda, yem-xaşak ekinlari ekiladi. P.t.da 14 şirkat xöjaligi, 645 dehqon-fermer xöjaliklari bor.

Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida qoramol, qöy va eçki, ot, parranda boqiladi. P.t.da 47 umumiy ta'lim maktabi (25,3 ming öquvçi), 3 kasb-hunar kolleji (1800 talaba), 45 kutubxona, 17 madaniyat uyi, 8 stadion, 43 sport maydonçalari mavjud. 4 kasalxonada 125 vraç, 250 örta tibbiy xodim işlaydi. Tuman aholisiga 13 qişloq vraçlik, 39 feldşer-akuşerlik punktlari, 12 qişloq davolaş am-bulatoriyalari, 19 dorixona xizmat körsatadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПАХТАЧИ ТУМАНИ - Самарқанд вилояти таркибидаги туман. 1935 й. 9 фев.да Нарпай тумани ҳудудининг бир қисмида Пахтакор тумани номи б-н ташкил қилинган. 1963 й.да яна Нарпай туманига қўшилган. 1973 й. 12 апр.да П.т. номи б-н яна Нарпай тума-нидан алоҳида туман қилиб ажратилди. Шаркдан Нарпай тумани, шим, шим. -ғарб ва ғарбдан Навоий вилоя-тининг Хатирчи, Навоий, Навбаҳор туманлари, жан.дан Нуробод тумани б-н чегарадош. Майд. 1,37 минг км2. Аҳолиси 114,6 минг киши (2003). П.т.да 1 шаҳарча (Зиёвуддин), 8 қишлоқ фуқаролари йиғини (Мисит, Пўлатчи, Султонобод, Хайробод, Хумор, Қарноб, Қуйибоқ, Ғалаба) бор. Маркази — Зиёвуддин шаҳарчаси.

Табиати. Туман вилоятнинг ғарбий қисмида жойлашган: Зарафшон тизмасининг давоми бўлган Зирабулоқ ва Зиёвуддин тоғлари туман худудини икки қисмга —суғорилмайдиган кенг Қарноб чўлига ва шим. — Зарафшон водийсининг суғориладиган чап соҳили текислигига ажратиб туради. Туманнинг шим. қисмидан (шаркдан ғарбга томон) Зарафшон дарёси оқиб ўтади. Унинг ўзани анча паст бўлганлигидан сув чиқариш қийин. Экинларни суғоришда Нарпай каналидан фойдаланилади. Каналнинг 370 дан ортиқ шохобчаси бор. Туманнинг дашт кисмида канал суви насослар ёрдамида юқорига кўтарилади. Икли-ми кескин континентал. Йилига 230—250 мм ёғин ёғади. Баҳор илиқ ва серёғин. Ёзда т-раси 42—45°га етади. Июлнинг ўртача т-раси 28°. Янв.нинг ўртача т-раси —Г, айрим кунлари совуқ —30°гача етади. Тупроқдари, асосан, бўз тупроклардан иборат. Баъзи жойларда шўрхок, қумоқ ёки гилли бўз тупроқлар учрайди. Зарафшон дарёси қайирида ер ости сувлари юза бўлгани учун катта-катта май-донларда аллювиал жинслар устида бот-қоқўтлоқ тупроқлар пайдо бўлган. Ёввойи ўсимликлардан Қарноб чўлида саксовул, эфемер ва эфемероидлар учрайди, шувоқ, шўра, қиёқ, қўнғирбош, сариқ гулли беда, чайир, лолақизғалдоқ, туяқорин, янтоқ, Зарафшон дарёси тўқайларида турли ўсимликлар ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан тўқайларда, Зиёвуддин ва Зирабулоқ тоғларида толай товушқони, жайра, жайран, қобон, тулки, чиябўри, юмронқозиқ, дала сич-қони, каламуш, ондатра ва б. сут эмизувчилар; қушлардан қирғовул, ўткинчи ёввойи ўрдаклар, кўкқўтон, лайлак, тўқай чумчуқлари, читтак, майна, жарқалдир-ғоч, кўкқарға, каптар, зағизғон, бой-угли, сўфитўрғай, каклик ва б., сув ҳавзаларида ҳар хил баликлар бор. Чаён, турли ҳашаротлар, сувилонлар, кал-такесаклар, тошбақа ва б. учрайди.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, рус, татар, қозоқ, тожик, корейс, қирғиз, украин ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2га 84 киши. Ша-ҳарликлар 13,3 минг киши, қишлоқ аҳолиси 101,3 минг киши.

Хўжалиги. Туман хўжалиги, асосан, қ.х.га ихтисослашган. Саноат, транспорт, алоқа корхоналари мавжуд. Туманда пахтачилик, ғаллачилик, саб-завотчилик, полизчилик, чорвачилик ва пиллачилик б-н шуғулланилади. 1 қўшма корхона, 22 кичик корхона, 14 акциядорлик жамияти, 15 қурилиш корхонаси, хусусий дўкон ва корхоналар, 6 савдо ташкилоти, 223 маиший хизмат кўрсатиш шохобчаси мавжуд (2003).

Қ.х.нинг етакчи тармоғи — пахтачилик. Қ.х.да суғориладиган ерларга пахта, дон, полиз, сабзавот, беда, ем-хашак экинлари экилади. П.т.да 14 ширкат хўжалиги, 645 деҳқон-фермер хўжаликлари бор.

Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида қорамол, қўй ва эчки, от, парранда боқилади. П.т.да 47 умумий таълим мактаби (25,3 минг ўқувчи), 3 касб-ҳунар коллежи (1800 талаба), 45 кутубхона, 17 маданият уйи, 8 стадион, 43 спорт майдончалари мавжуд. 4 касалхонада 125 врач, 250 ўрта тиббий ходим ишлайди. Туман аҳолисига 13 қишлоқ врачлик, 39 фельдшер-акушерлик пунктлари, 12 қишлоқ даволаш ам-булаториялари, 19 дорихона хизмат кўрсатади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.