Paxtaçilik instituti
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 136–137-b. — ziyouz.com
Paxtaçilik instituti PAXTAÇILIK INSTITUTI, Özbekiston paxtaçilik ilmiy tadqiqot instituti, ÖzPITI — paxtaçilik sohasidagi eng yirik ilmiy muassasa. Özbekiston Qişloq va suv xöjaligi vazirligi huzuridagi Qişloq xöjaligi ilmiy-işlab çiqariş markazi tarkibida. 1929 y.da Bu-tunittifoq paxtaçilik il. in-ti (SoyuzNIXI) nomi b-n taşkil etilgan. 1983—92 y.larda «Soyuzxlopok» IIB, 1992 y.dan hoz. nomda. Toşkent viloya-ti Qibray tumani Oqqovoq qişloğida joylaşgan.
Dastlab SoyuzNIXI tarkibiga mar-kaziy seleksiya styasi, markaziy ösimliklarni himoya qiliş styasi, mexanizatsiya va ğöza agrotexnikasi styasi, şuningdek, Tojikiston, Turkmenistan, Qirğiziston va Qozoğiston Respublikalari tajriba styalari kirgan (hozirda ular alohida i.t.lariga aylangan). SoyuzNIXI taşkil topgan kundan boşlab Örta Osiyo va Ozarbayjon uçun paxtaçilik sohasidagi ilmiy markaz bölib, tadqiqotlarni muvofiqlaştiriş işlarini ham amalga oşirgan.
In-tda 12 ta bölim (2003): almaşlab ekiş va ğöza viltiga qarşi ku-raş; ğöza seleksiyasi va uruğşunosligi; yangi va rayonlaştirilgan ğöza navlari agrotexnikasi; öğitlar; melioratsiya; suğoriş va suv quyiş texni-kasi; tuproqqa işlov beriş; ösimliklar ösişini sozlovçi moddalar va defoliatsiya; ösimliklar fiziologiyasi; tuproq eroziyasiga qarşi kuraş, agroekologiya va yalpi taxlillar; iqtisodiyot, tarğibot, joriy etiş, rejalaştiriş va ilmiy işlarni muvofiklaştiriş; paxta majmuidagi ziroatlarda noan'anaviy agrorudalarni qöllaş texnologiyasi va agrometeostansiya bor. ÖzPITI tarkibida 11 filial: L.V. Rumşeviç nomidagi Andijon (sobiq Farğona zonal paxta-beda tajriba styasi; 1930), Buxoro (1929), Jizzax (1972). Navoiy (1995), Namangan (1992), Samarqand (1959), Sirda-ryo (1994; 1928 y.dan Markaziy melio-rativ tadqiqot styasi), M.S.Istomin nomidagi Surxondaryo (1954), Farğona (1927), Xorazm (1929) va Qaşqadaryo (1968) filiallari işlaydi. Toşkent viloyati Qibray tumanida Markaziy tajriba xöjaligi, Qaşqadaryo viloyati Kasbi tumanida A. Navoiy nomli, Surxondaryo viloyati Muzrabod tumanida Yangiobod va Denov tumanida Hazor-boğ şirkat xöjaliklari, Termiz tumanida «Döstlik» xamda Farğona viloyati Quva tumanida «Özbekiston» şirkat tajriba xöjaliklarida paxtaçilik, ğallaçilik va dehqonçilikning boşqa tarmoqdarini rivojlan-tiriş böyiça ilmiy-amaliy işlar olib boriladi (2003).
In-tda 100 dan ortiq ingiçka va örta tolali navlari: 108-F (q. Bir yuz sakkiz-F), 138-F, 149-F, Qirğiziston-3, Farğona-3, Buxoro-6, SoyuzNI-XI-11, Xorazm-126, Xorazm-127, Oqdaryo-6, Qaşqadaryo-1, Gulsara, Andijon va Termiz ğöza navlari guruxi, 1-A tipga mansub ingiçka tolali Bu-xoro-7 navi hamda bedaning bir neça navlari yaratilgan. ÖzPITI respublikaning paxtakor xöjaliklari uçun paxtaçilik sohasida agrotexnologiya, tuproq unumdorligini va paxta hosiddorligini oşiriş, tovar don va yuqori sifatli ozuka yetiştirişni ta'minlaydigan samarali paxta-bedağalla almaşlab ekiş tizimlarini işlab çikdi. Şörlangan, kum va eroziyaga moyil yerlardan samarali foydalaniş, şörlangan yerlarning şörini yuviş, gidromodul rayonlaştiriş, suğorişda noan'anaviy usullardan foydalaniş, paxtaçilikda noan'anaviy agrorudalarni oziklantiriş maqsadida qöllaş, ösişni sozlovçi moddalardan va samarali de-foliantlardan foydalaniş texnologiyasi yaratiddi. Şuningdek, boşqa ilmiy muassasalar b-n hamkorlikda ğatla-don afotexnikasi respublikaning har xil tuproq-iqlim şaroitlarida işlab çiqildi.
ÖzPITI olimlari Jazoir, Liviya, Suriya, Yaman, Iroq, Efiopiya, Angola, Mozambik, Mongoliya, Vyetnam, Xitoy mamlakatlarida paxtaçilik va qişloq xöjaligining boşqa sohalarini rivojlantiriş işiga katta ilmiy-amaliy yordam körsatib kelganlar.
In-t faoliyati A. I. Avtonomov, M.A.Belousov, P.M.Bodrov, B.P. Straumal, S. N. Rijov, L. V. Rumşeviç, N. M.Mannonov, Z.STursunxujayev, S.X. Yöldoşev, A.I. Imomapiyev, V.P. Kondratyuk, V.M.Legostayev, I.I.Madraimov, B.P.Maçigin, M.P.Mednis, A.V.Protasov, N.N.Zelenin, T.S. Zokirov, Ş.I. Ibrohimov, Q.M.Mirzajonov, B.M.Isayev, M.S.Istomin, M.R.Yunusov, N.A.Toropkina, Ş.N.Nurmatov, I.M.Raxmatov, S.S.Saidumarov, R.Ş. Tillayev, S. R. Raxmonqulov, N.I.Mallaboyev, M.H.Hasanov, A.E.Avliyoqulov, G.A.Bezborodov, B.I. Niyozaliyev, F.M.Xasanova va b. olimlarning nomlari b-n boğliq.
In-tda mehnat qilgan seleksioner olimlardan Ş.I.Ibrohimov, Ye.M.Gavrilov, A.A.Tvorogova, N.H.Xolmuro-dov, A.E.Avliyoqulov, M.T.Tojiyev, V.M.Istomin, B.Ç.Jörayev (Termiz-14 navi uçun; 1987); A.M.Battalov (Buxoro-6 navi uçun; 1996), K.Mahmadaliyev (Farğona-3 navi uçun; 1996) Abu Rayhon Beruniy nomidagi Özbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laure-atiga sazovor bölganlar. Ğöza seleksiyasi böyiça erişgan yutuqlari uçun A.M.Battalov (2002), V.M.Istomin (2003) Mehnat Şuhrati ordeni b-n takdirlanganlar. Institutda ilmiy kutubxona, aspirantura va ixtisoslaşgan ilmiy kengaşlar mavjud. Ilmiy asarlar, monografiyalar, risolalar, tavsiyanomalar naşr etiladi.
Jamolxon Ahmedov.
Q.: Bir yuz sakkiz-F
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАХТАЧИЛИК ИНСТИТУТИ, Ўзбекистон пахтачилик илмий тадқиқот институти, ЎзПИТИ — пахтачилик соҳасидаги энг йирик илмий муассаса. Ўзбекистон Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Қишлоқ хўжалиги илмий-ишлаб чиқариш маркази таркибида. 1929 й.да Бу-туниттифоқ пахтачилик ил. ин-ти (СоюзНИХИ) номи б-н ташкил этилган. 1983—92 й.ларда «Союзхлопок» ИИБ, 1992 й.дан ҳоз. номда. Тошкент вилоя-ти Қибрай тумани Оққовоқ қишлоғида жойлашган.
Дастлаб СоюзНИХИ таркибига мар-казий селекция стяси, марказий ўсимликларни ҳимоя қилиш стяси, механизация ва ғўза агротехникаси стяси, шунингдек, Тожикистон, Туркменистан, Қирғизистон ва Қозоғистон Республикалари тажриба стялари кирган (ҳозирда улар алоҳида и.т.ларига айланган). СоюзНИХИ ташкил топган кундан бошлаб Ўрта Осиё ва Озарбайжон учун пахтачилик соҳасидаги илмий марказ бўлиб, тадқиқотларни мувофиқлаштириш ишларини ҳам амалга оширган.
Ин-тда 12 та бўлим (2003): алмашлаб экиш ва ғўза вилтига қарши ку-раш; ғўза селекцияси ва уруғшунослиги; янги ва районлаштирилган ғўза навлари агротехникаси; ўғитлар; мелиорация; суғориш ва сув қуйиш техни-каси; тупроққа ишлов бериш; ўсимликлар ўсишини созловчи моддалар ва дефолиация; ўсимликлар физиологияси; тупроқ эрозиясига қарши кураш, агроэкология ва ялпи тахлиллар; иқтисодиёт, тарғибот, жорий этиш, режалаштириш ва илмий ишларни мувофиклаштириш; пахта мажмуидаги зироатларда ноанъанавий агрорудаларни қўллаш технологияси ва агрометеостанция бор. ЎзПИТИ таркибида 11 филиал: Л.В. Румшевич номидаги Андижон (собиқ Фарғона зонал пахта-беда тажриба стяси; 1930), Бухоро (1929), Жиззах (1972). Навоий (1995), Наманган (1992), Самарқанд (1959), Сирда-рё (1994; 1928 й.дан Марказий мелио-ратив тадқиқот стяси), М.С.Истомин номидаги Сурхондарё (1954), Фарғона (1927), Хоразм (1929) ва Қашқадарё (1968) филиаллари ишлайди. Тошкент вилояти Қибрай туманида Марказий тажриба хўжалиги, Қашқадарё вилояти Касби туманида А. Навоий номли, Сурхондарё вилояти Музрабод туманида Янгиобод ва Денов туманида Ҳазор-боғ ширкат хўжаликлари, Термиз туманида «Дўстлик» хамда Фарғона вилояти Қува туманида «Ўзбекистон» ширкат тажриба хўжаликларида пахтачилик, ғаллачилик ва деҳқончиликнинг бошқа тармоқдарини ривожлан-тириш бўйича илмий-амалий ишлар олиб борилади (2003).
Ин-тда 100 дан ортиқ ингичка ва ўрта толали навлари: 108-Ф (қ. Бир юз саккиз-Ф), 138-Ф, 149-Ф, Қирғизистон-3, Фарғона-3, Бухоро-6, СоюзНИ-ХИ-11, Хоразм-126, Хоразм-127, Оқдарё-6, Қашқадарё-1, Гулсара, Андижон ва Термиз ғўза навлари гурухи, 1-А типга мансуб ингичка толали Бу-хоро-7 нави ҳамда беданинг бир неча навлари яратилган. ЎзПИТИ республиканинг пахтакор хўжаликлари учун пахтачилик соҳасида агротехнология, тупроқ унумдорлигини ва пахта ҳосиддорлигини ошириш, товар дон ва юқори сифатли озука етиштиришни таъминлайдиган самарали пахта-бедағалла алмашлаб экиш тизимларини ишлаб чикди. Шўрланган, кум ва эрозияга мойил ерлардан самарали фойдаланиш, шўрланган ерларнинг шўрини ювиш, гидромодул районлаштириш, суғоришда ноанъанавий усуллардан фойдаланиш, пахтачиликда ноанъанавий агрорудаларни озиклантириш мақсадида қўллаш, ўсишни созловчи моддалардан ва самарали де-фолиантлардан фойдаланиш технологияси яратидди. Шунингдек, бошқа илмий муассасалар б-н ҳамкорликда ғатла-дон афотехникаси республиканинг ҳар хил тупроқ-иқлим шароитларида ишлаб чиқилди.
ЎзПИТИ олимлари Жазоир, Ливия, Сурия, Яман, Ироқ, Эфиопия, Ангола, Мозамбик, Монголия, Вьетнам, Хитой мамлакатларида пахтачилик ва қишлоқ хўжалигининг бошқа соҳаларини ривожлантириш ишига катта илмий-амалий ёрдам кўрсатиб келганлар.
Ин-т фаолияти А. И. Автономов, М.А.Белоусов, П.М.Бодров, Б.П. Страумал, С. Н. Рыжов, Л. В. Румшевич, Н. М.Маннонов, З.СТурсунхужаев, С.Х. Йўлдошев, А.И. Имомапиев, В.П. Кондратюк, В.М.Легостаев, И.И.Мадраимов, Б.П.Мачигин, М.П.Меднис, А.В.Протасов, Н.Н.Зеленин, Т.С. Зокиров, Ш.И. Иброҳимов, Қ.М.Мирзажонов, Б.М.Исаев, М.С.Истомин, М.Р.Юнусов, Н.А.Торопкина, Ш.Н.Нурматов, И.М.Рахматов, С.С.Саидумаров, Р.Ш. Тиллаев, С. Р. Рахмонқулов, Н.И.Маллабоев, М.Ҳ.Ҳасанов, А.Э.Авлиёқулов, Г.А.Безбородов, Б.И. Ниёзалиев, Ф.М.Хасанова ва б. олимларнинг номлари б-н боғлиқ.
Ин-тда меҳнат қилган селекционер олимлардан Ш.И.Иброҳимов, Е.М.Гаврилов, А.А.Творогова, Н.Ҳ.Холмуро-дов, А.Э.Авлиёқулов, М.Т.Тожиев, В.М.Истомин, Б.Ч.Жўраев (Термиз-14 нави учун; 1987); А.М.Батталов (Бухоро-6 нави учун; 1996), К.Маҳмадалиев (Фарғона-3 нави учун; 1996) Абу Райҳон Беруний номидаги Ўзбекистон Республикаси Давлат мукофоти лауре-атига сазовор бўлганлар. Ғўза селекцияси бўйича эришган ютуқлари учун А.М.Батталов (2002), В.М.Истомин (2003) Меҳнат Шуҳрати ордени б-н такдирланганлар. Институтда илмий кутубхона, аспирантура ва ихтисослашган илмий кенгашлар мавжуд. Илмий асарлар, монографиялар, рисолалар, тавсияномалар нашр этилади.
Жамолхон Аҳмедов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.